
Bilinç, beynin en büyük bilmecelerinden biridir. Görmek, duymak, düşünmek ya da bir duygunun farkında olmak bize son derece doğal gelir. Ancak milyarlarca sinir hücresinin elektriksel ve kimyasal etkinliğinin nasıl öznel bir deneyime dönüştüğünü hâlâ tam olarak bilmiyoruz.
Son yıllarda bazı araştırmacılar bu soruya farklı bir açıdan yaklaşmaya başladı. Beynin yalnızca hangi bölgelerinin etkin olduğuna değil, bu bölgelerin kaç farklı biçimde birlikte çalışabildiğine bakıyorlar. Bu yaklaşımın merkezinde ise fizik ve bilgi kuramının temel kavramlarından biri olan entropi yer alıyor.
Entropi kavramını beyne uyguladığımızda, beynin ne kadar farklı etkinlik örüntüsü oluşturabildiğine bakıyoruz. Beyin yalnızca birkaç benzer durum arasında gidip geliyorsa entropi daha düşük; çok sayıda farklı etkinlik düzenine geçebiliyorsa daha yüksek kabul ediliyor. Buradan da önemli bir soru çıkıyor. Bilinçli olmak, beynin daha geniş ve çeşitli bir olası durumlar kümesine erişebilmesiyle ilişkili mi?
Entropi Bilinç Hakkında Ne Söylüyor?
2016 yılında Physical Review E’de yayımlanan bir çalışma bu soruyu araştırdı. Toronto Üniversitesi ve Paris Descartes Üniversitesi’nden araştırmacılar, bilinçli ve bilinçsiz durumlarda beynin ne kadar farklı etkinlik örüntüsü oluşturabildiğini karşılaştırdı.
Çalışmaya dokuz kişi katıldı ve bunların yedisinde epilepsi vardı. Araştırmacılar önce katılımcıların uyanık ve uykuda oldukları sıradaki beyin etkinliklerini inceledi. Ardından beş katılımcıda epileptik nöbet sırasında ortaya çıkan örüntüleri normal uyanıklık durumuyla karşılaştırdı. Amaç, beynin farklı bölgelerinin kaç farklı biçimde eşzamanlı çalışabildiğini ve bu bağlantı düzenlerinin bilinç durumuna göre nasıl değiştiğini görmekti.
Sonuç dikkat çekiciydi. Normal uyanıklık sırasında beyin ağları, diğer durumlara kıyasla daha fazla sayıda farklı etkileşim düzeni oluşturuyordu. Başka bir deyişle bilinç açıkken beyin daha geniş bir etkinlik repertuvarına sahipti. Uyku ve nöbet sırasında ise bu olası düzenlerin sayısı azalıyordu.
Bu bulgu, bilinci yalnızca beyin bölgeleri arasındaki bağlantıların varlığıyla açıklamanın yeterli olmayabileceğini düşündürüyor. Asıl önemli nokta, bu bölgelerin kaç farklı biçimde birlikte çalışabildiği olabilir. Beyin ne kadar fazla olası bağlantı düzenine erişebiliyorsa, işleyebileceği bilgi de o kadar çeşitlenebilir.

Bu düşünce, Robin Carhart-Harris ve çalışma arkadaşlarının geliştirdiği “entropik beyin” yaklaşımıyla da örtüşüyor. Özellikle psikedelik maddelerin etkisi altındaki beyin görüntülemelerinde, beynin normal uyanıklığa göre daha geniş bir etkinlik örüntüsü repertuvarına geçtiği gözlendi. Yani beyin daha fazla olası duruma erişiyordu.
Bu açıdan bilinç, tek bir sabit beyin durumundan çok, farklı durumlar arasında esnek biçimde geçiş yapma kapasitesiyle ilişkili görünüyor. Ancak bu, bilincin doğrudan entropiden kaynaklandığı anlamına gelmiyor. Araştırmalar daha çok bilinç düzeyi ile beyin etkinliğinin çeşitliliği arasında bir bağlantı olup olmadığını sorguluyor.
2016’daki çalışmanın en önemli sınırlaması katılımcı sayısının yalnızca dokuz olmasıydı. Ayrıca araştırmacılar yalnızca uyku, uyanıklık ve epileptik nöbet gibi birkaç durumu karşılaştırdı. Meditasyon, anestezi, yarı uyanıklık, yoğun dikkat ya da psikedelik deneyimler gibi farklı bilinç halleri bu araştırmanın kapsamına girmedi.
Bilinç Nedir? Sorusuna Bir Cevap Bulduk mu?
Buradan daha genel bir soru ortaya çıkıyor. Odaklandığımızda, hayallere daldığımızda, unutkanlaştığımızda ya da derin uykuya geçtiğimizde beynin entropisi nasıl değişiyor? Farklı bilinç durumları, farklı entropi düzeyleriyle mi ilişkili?
Bu soruları yanıtlamak için daha geniş katılımcı gruplarıyla çalışmak gerekiyor. Araştırmacılar, beynin yalnızca uyku ve uyanıklık sırasında değil, farklı zihinsel görevler sırasında da nasıl davrandığını inceleyebilir.
Örneğin bir kişi iki müzik tonunu ayırt etmeye çalışırken, bir labirentte yön bulurken ya da dikkatini belirli bir noktaya yoğunlaştırırken beynin oluşturduğu etkinlik örüntülerini karşılaştırmak mümkün.
Bu tür çalışmalar, bilincin hangi koşullarda ortaya çıktığını ve farklı bilinç durumlarının beyinde nasıl karşılık bulduğunu daha ayrıntılı biçimde açıklamaya yardımcı olur. Beynin farklı bölgelerindeki etkinlik örüntülerini karşılaştırmak ise bağlantı çeşitliliği ile öznel deneyim arasındaki ilişkiyi daha görünür hale getirir.
Buradaki asıl önemli nokta, bilincin tek bir beyin bölgesine indirgenememesi. Bilinçli deneyim, beynin farklı bölgelerinin sürekli değişen biçimlerde birlikte çalışmasından doğuyor olabilir. Bu durumda belirleyici olan yalnızca hangi bölgelerin etkinleştiği değil, aralarındaki ilişkilerin ne kadar çeşitli ve esnek olduğudur.
Entropi yaklaşımı da tam olarak bu çeşitliliği ölçmeye çalışıyor. Daha kapsamlı araştırmalar, bilinç ile beyin entropisi arasında güçlü bir ilişki ortaya koyarsa, bu bağlantı nörobilim, fizik ve psikoloji açısından yeni soruların önünü açar.
Devam etmek isterseniz: Kuantum Bilinç Nedir? Bilinç Kuantum Süreçlerinin Bir Sonucu mu?
Kaynaklar ve İleri Okumalar
- New Theory Suggests That Consciousness Is a Byproduct of Entropy. Bağlantı: New Theory Suggests That Consciousness Is a Byproduct of Entropy – Big Think. Yayınlanma tarihi: 3 Şubat 2017
- Mallapaty S. How does the brain control consciousness? This deep-brain structure. Nature. 2025 Apr 3. doi: 10.1038/d41586-025-01021-2. Epub ahead of print. PMID: 40181194.
- Lugten, Peter Cornelis. How Entropy Explains the Emergence of Consciousness: The Entropic Theory. The Journal of Neurobehavioral Sciences 11(1):p 10-18, Jan–Mar 2024. | DOI: 10.4103/jnbs.jnbs_6_24
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi artırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel






