Psikoloji

Yanlış İkilem Yanılgısı: Neden Her Şey Siyah ya da Beyaz Değildir?

Hayatta her zaman iki seçenek arasında karar vermek zorunda değiliz.

Bir tartışmada karşınızdaki kişinin haksız olduğunu kanıtladığınızı düşünün. Peki bu, sizin haklı olduğunuz anlamına mı gelir? Elbette her zaman değil. İki karşıt görüşün de yanlış olması veya ikisinin dışında başka bir açıklamanın bulunması mümkündür.

Yanlış ikilem (false dilemma), gerçekte başka olasılıklar da bulunduğu hâlde sınırlı sayıdaki seçeneğin mümkün olan tek seçeneklermiş gibi sunulmasıyla ortaya çıkan bir mantık yanılgısıdır. Siyah-beyaz düşünme, sahte ikilem veya yanlış ikilik olarak da bilinir.

Bu yanılgının temelinde, karmaşık bir durumu iki karşıt seçeneğe indirgemek yatar. Bir görüşü kabul etmiyorsanız mutlaka karşıt görüşü destekliyorsunuzdur. Bir davranışı onaylamıyorsanız ona bütünüyle karşısınızdır. Oysa gerçek yaşamda seçenekler çoğu zaman bu kadar sınırlı değildir.

Yanlış ikilemi anlamanın en kolay yolu, birinin size A veya B seçeneklerinden birini seçmeniz gerektiğini söylediğini düşünmektir. Gerçekte C seçeneği de mümkünse veya A ile B aynı anda tercih edilebiliyorsa, size sunulan seçenekler eksiktir.

Bu düşünme biçimi günlük yaşamda, reklamlarda, siyasette ve kişiler arası ilişkilerde karşımıza çıkar. Bazen farkında olmadan seçenekleri sınırlandırırız. Bazen de karşımızdaki kişiyi belirli bir karara yönlendirmek için bunu bilinçli olarak yaparız.

Yanlış İkilem Yanılgısı Nasıl Ortaya Çıkar?

Yanlış ikilemin en yaygın örneklerinden biri, “Ya bizdensin ya da bize karşısın” ifadesidir. Bu yaklaşım, tarafsız kalma veya iki tarafın da bazı görüşlerini kabul etme olasılığını ortadan kaldırır. Benzer bir durumu aile içindeki şu konuşmada görebiliriz:

  • Anne: “Çocuğa bu kadar yüklenme, bırak istediği mesleği seçsin.”
  • Baba: “Doktor olmasın da serseri mi olsun?”

Baba, çocuğun geleceğini yalnızca iki seçenek üzerinden değerlendiriyor. Oysa doktorluk dışında pek çok meslek var. Üstelik doktor olmamak ile başarısız bir yaşam sürmek arasında zorunlu bir ilişki yoktur.

Yanlış ikilem karmaşık bir sorunu sadece iki seçeneğe indirgeyerek insanları yönlendirme çabasıdır.

Bu tür ifadeler yalnızca seçenekleri sınırlandırmakla kalmaz, seçeneklerden birini özellikle olumsuz göstererek kararımızı da etkiler.

Örneğin, “Hayallerinin peşinden mi gitmek istersin, yoksa hayatın boyunca sevmediğin bir işte mi çalışmak istersin?” sorusunu düşünelim.

Bu soru, hayallerimizin peşinden gitmekle düzenli bir işte çalışmayı birbirinin karşıtı olarak sunar. Oysa bir insan hem sevdiği bir işi yapabilir hem de düzenli çalışma saatlerine sahip olabilir. Sorunun kuruluş biçimi, seçeneklerden birini cazip, diğerini ise olumsuz göstermektedir.

Yanlış ikilemler özellikle siyasal tartışmalarda güçlü bir ikna aracına dönüşür. Örneğin bir hükümetin politikasını eleştiren kişiye “Ülkeni sevmiyor musun?” diye sorulduğunu düşünelim. Bu soru, ülkeyi sevmekle hükümetin kararlarını desteklemeyi aynı şeymiş gibi gösterir.

Oysa bir kişi ülkesini sevdiği için de hükümetin politikalarını eleştirebilir. Hatta eleştirilerinin temelinde ülkesinin daha iyi bir yer olmasını istemesi bulunabilir.

Yanlış ikilemin yanıltıcı tarafı, bize sunulan iki seçenekten birinin mutlaka doğru olması gerektiği izlenimini yaratmasıdır. Halbuki iki seçeneğin de yanlış olması veya ikisinin birden belirli açılardan doğru olması mümkündür.

Neden Siyah-Beyaz Düşünmeye Eğilimliyiz?

Yanlış ikilem yalnızca mantıksal bir hata değildir. İnsanların dünyayı anlama ve karar verme biçimleriyle de ilişkilidir.

Yanlış ikilem yanılgısı, başka seçenekler de mümkün olduğu hâlde bizi iki seçenekten birini tercih etmeye zorlar. Oysa iş hayatı ile aile yaşamı birbirinin karşıtı olmak zorunda değildir.

Günlük yaşamda sürekli karar vermek zorundayız. Ancak her kararın bütün olasılıklarını değerlendirmek zaman ve zihinsel çaba gerektirir. Bu nedenle karmaşık sorunları daha basit kategorilere ayırmak işimizi kolaylaştırır.

İyi veya kötü, doğru veya yanlış, dost veya düşman gibi ayrımlar dünyayı daha anlaşılır hâle getirir. Fakat bu kategoriler her duruma uygun değildir. Özellikle insan davranışları ve toplumsal sorunlar söz konusu olduğunda gerçekler çoğu zaman keskin sınırlarla ayrılmaz.

Üstelik bir taraf seçtiğimizde o görüşe daha fazla bağlanabiliriz. İnsanlar kendi tutumlarıyla davranışları arasında tutarlılık arama eğilimindedir. Bir görüşü açıkça savunduktan sonra onun yanlış olabileceğini kabul etmek, önceki kararlarımızı sorgulamamızı gerektirebilir.

Bu durum bilişsel çelişki kavramıyla ilişkilidir. İnançlarımızla davranışlarımız arasında tutarsızlık yaşadığımızda ortaya çıkan rahatsızlık, bazen görüşümüzü değiştirmek yerine onu savunmaya devam etmemize neden olur.

Yanlış ikilemden kaçınmanın ilk adımı, bize sunulan seçeneklerin gerçekten bütün olasılıkları kapsayıp kapsamadığını sorgulamaktır. Başka bir seçenek bulunabilir mi? İki seçenek aynı anda doğru olabilir mi? Sorunun kuruluş biçimi bizi belirli bir cevaba mı yönlendiriyor?

Elbette her ikilem yanlış değildir. Bazen gerçekten yalnızca iki seçenek vardır. Ancak önemli kararlar verirken seçeneklerin neden ikiyle sınırlandırıldığını incelemek gerekir. Çünkü bir tartışmada karşımızdaki kişinin yanılıyor olması, bizim mutlaka haklı olduğumuz anlamına gelmez. Bazen ikimiz de yanılıyor olabiliriz.


Kaynaklar ve ileri okumalar:


Size Bir Mesajımız Var!

Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.