Sosyoloji

Dünyanın Sona Ermediği Gün Ve Festinger Bilişsel Uyumsuzluk Kuramı

İnsanlar sanıldığı gibi akılcı değildir, çoğu zaman akla uyum sağlamak için bahaneler üretir. Bir şeye inandıklarında, inançlarının yanlış olduğuna dair inkar edilemez kanıtlar sunulsa bile, inanmaya devam etmek isterler. Aslında, çelişkili kanıtlarla karşı karşıya kalmak, şüpheli inançlarını daha da güçlendirir. Bilişsel çelişki ya da bilişsel uyumsuzluk olarak bilinen bu durum, Leon Festinger adlı bir sosyal psikolog tarafından açıklanmıştır.

Günümüzde bilişsel uyumsuzluk ya da bilişsel çelişki terimi, birbiriyle çelişen iki inanç, değer veya tutuma sahip olmaktan kaynaklanan zihinsel durumu tanımlamak için kullanılmaktadır. Herkes bir dereceye kadar bilişsel uyumsuzluk yaşar, ancak bu, onu tanımanın her zaman kolay olduğu anlamına gelmez. Bazen, insanların bilişsel uyumsuzluğu çözme yolları, sağlıksız davranışlara veya kötü kararlara katkıda bulunur. Buna bir örnek olarak verebileceğimiz, Festinger’in çalışmalarına ilham veren trajikomik olay ise 1954 yılında geçer.

Eylül ayı sonlarında Amerika’daki gazeteler kötü haberler vermişti. 21 Aralık sabahı, bir tufan olacak ve kuzey kutbundan, Meksika Körfezi’ne kadar uzanan bir içdeniz oluşacaktı. Benzer felaketler dünyanın büyük bölümünü mahvedecek, bunun sonucunda da gezegendeki insanların çoğu ölecekti. Bu felaketten de sadece inananlar sağ kurtulacaktı.

Grubun ateşli taraftarlarından biri olan Dr. Charles Laughead Dorothy Martin’in sözcüsü olma görevini üstlenmişti.

Medya bu kehaneti dalga geçerek verdiyse de haber, Minnesota Üniversitesi’nde genç bir psikoloji profesö­rü olan Leon Festinger’in ilgisini çekmişti. Bu duyuruyu yapan Dorothy Martin isimli bir kadındı. Bu kadının da kendi kehanetine, küçük bir mürit grubuyla birlikte yürek­ten inandığı ortadaydı. Kadın, Arayanlar (Seekers)” olarak adlandırılan tarikata mensuptu. Festinger bu grubu incelemeye karar verdi. Hemen bir kaç arkadaşını ikna edip mürit numarası yaparak gruba dahil oldu. Böylece grup üyelerinin eylem­lerini, mümkün olduğunca ayrıntılı olarak gözlemleyecek ve kaydedeceklerdi. Ve 21 Aralık’ta, dünya sona ermediğin­de yanlarında olacaklardı. Bu sayede de tarikat üyelerinin gerçekleşmeyen kehanetler karşısında nasıl tepki verdiklerini tespit etmeleri mümkün olacaktı.

Festinger’in Bilişsel Çelişki Kuramı Nedir?

Festinger’in olayların nasıl sona ereceğine dair bir öngörü­sü vardı. Teorisine göre inançlarının doğru olmadı­ğının ortaya çıkması bile onların inanç­larını zedelemeyecekti. Aksine daha da pekiştirecek ve gruba daha çok üye toplamaya zorla­yacaktı. Çevreyle ve olan olaylarla uyuşmayan inançlar (bilişsel çelişki) psikolojik geri­lime yol açıyordu. Söz gelimi, inanç sisteminiz dünyanın sonunun geldiğini söylediği halde, dünyanın sonu gelmez­ ise, bu tutarsızlığı bir şekilde çözümlemek zorunda kalırsı­nız.

Bunun en kolay yollarından biri elbette yanlış inançlardan vazgeçmektir. Ama onlara körü körü­ne inanmışsanız yanıldığınızı kabul etmek o kadar kolay değildir. Böyle bir durumda, inanan başkalarını bulmayı deneyerek inancınızı pekiştir­meye çalışmak daha kolaydır. Bu sayede inandığınız şeyin yeniden doğru olma ihtimali olduğunu düşünmeye başlarsınız.

Leon Festinger ve Dorothy Martin:

Gözlemci ekip, Martin’in müritleri içine ustalıkla sızdı. Gözlemciler inananların felsefe­sine uygun hikayeler uydurarak, gruba teker teker yaklaş­tılar ve kendilerini onlardan birisiymiş gibi lanse ettiler. Lisansüstü kız öğrencilerden biri rüyasında korkunç bir tufan gördüğünü ve ertesi gün uyandığında gazetelerde böyle bir kehaneti okuduğunu iddia etti. Başka bir gözlem­ci de, çölde uzaylı benzeri bir yabancıyla tanıştığını söyledi. Aldatmaca işe yaramıştı, ancak ortaya başka bir problem çıktı. Gözlemcilerin böyle çılgınca öyküler yardımıyla toplu halde gruba katılmaları, müritlerin inançlarını büsbütün kuvvetlendirmişti. Bunun neticesinde Dorothy Martin hikayesini güçlendirmiş, işin içine artık uzaylıları da dahil etmişti.

Kendisine, Clarion gezegeninden mesajlar geldiğini iddia ediyor­du. Mesajları transa geçerek alıyor ve uzay­lıların bir kağıda yazı yazarken elini yönlendirmesine izin veriyordu. 21 Aralık’ta dünyanın büyük bir bölümü yok olacak ama uzaylılar önceden gelip onları yani gerçek inananları kurtaracaktı. Kurtarılma vaktini 21 Aralık geceyarısı olarak belirlemişti. Martin ve müritleri, ne kadar saçma sapan olursa olsun her şeye kolayca inanıyordu.

Bir Keha­net Boşa Çıkınca

Uzaylılar gelmese de bu olay sosyal psikoloji için önemli bir kavram olan bilişsel çelişki kuramının doğmasına neden oldu. Bu kurama göre, insanlar bir kez uçan dairelerin kendilerini kurtarmak için geldiğine inandıklarında, uçan daireler belirlenen zamanda ortaya çıkmasa bile uçan dairelerin onları kurtarmak için geleceğine inanmaya devam etmek isterler. 

Elbette beklediler, beklediler ama uzaylı falan gelmedi. Bu esnada araştırmacılar, uzay gemisinin gelmemesine karşı grubun tepki­lerini anlamaya çalıştı. Bazı grup üyeleri hayal kırıklığına uğramış gibi etrafta anlamsızca dolaşıyorlardı. Herkesin kafası karışmıştı. Herkes neden hiçbir şey olmadığına dair Martin’den bir açıklama bekliyordu. Ve Martin sonunda saat 04:45’te Clarion’dan bir mesajın geldiğini açıkladı. Bu açıklamaya göre grup dünyayı kurtarmıştı. Şimdi tüm insanlara mutluluk ve kurtuluşlarını anlatan bir “Noel Mesajı” yaymaları gerekiyordu.

Her şey tam da Festinger’in öngördüğü gibi gelişmiş­ti. Kehanetin doğruluğunun kanıtlanamamış olması, ona inananların inançlarını zedelememişti. Aksine inançlarını daha da pekiştirmiş ve grubu yeni üyeler aramak üzere harekete geçirmişti. Kararlı üyelere göre olayın gerçekleşmemesi kendilerine verilen ikinci bir şanstır. Bu zamanda tarikata daha fazla taraftar toplamalı, daha fazla insanı kurtarmak için çaba sarf etmelidirler.

Daha önce Martin ve müritleri kamuoyundan uzak dururken, 21 Aralık sabahı kendileri­ni medyanın ilgisini çekmek üzere telefonlara sarılmış halde buldular. Martin, mesajlarının kaset kayıtlarını dağıttı. Bir basın bülteni yazdı. Daha sonra tüm grup, bahçede, hem komşularına mutluluk mesajını yaymak hem de son bir gayretle, uzay gemisini çağırabilme düşüncesiyle Noel şarkı­ları söylemeye başladılar. Sonrasında, Leon Festinger (1957) bireyin inandığı şey ile bu inanca karşı çıkan bilginin tutarsızlığı nedeniyle ortaya çıkan ve psikolojik olarak rahatsız edici bir durum olan “Bilişsel
Uyumsuzluk” teorisini tanımladı.

Kehanetinin doğru çıkmamasının ardından neler oldu?

Festinger’in araştırması, inançların nasıl dayanıklı oldu­ğuna dair bizleri karamsarlığa sürükleyen bir ders veriyor. Daha önce hiç, önüne hangi gerçeği, kanıtı sürerseniz sürün fikrini değiş­tirmeyen biriyle tartışmaya girdiğiniz oldu mu? Dorothy Martin ve müritleri olayı, bize bununla boşuna uğraşmamak gerektiğini söyler. Çünkü inançlar yanlışlığı kanıtlansa bile ayak­ta kalır ve üstelik yanlışlığı kanıt­lanınca daha da pekişir.

Leon Festinger’ın 1957 yılında yazdığı “A Theory of  Cognitive Dissonance” isimli kitabı, kuram hakkında oldukça kapsamlı bilgiler içermekle beraber ders kitabı olarak da okutulmuştur.

Festinger ve ekip arkadaşları, araştırmalarının sonuçları “Bir Keha­net Boşa Çıkınca” ( When Prophecy Fails) başlığı altında kaleme aldılar. Dorothy Martin ise kariyerini bir New Age peygamberi olarak sürdür­dü. Adını Rahibe Thedra olarak değiştirdi ve orada “Abbey of the Seven Rays” adlı küçük bir dini merkez kurdu. Orada da sellerin basacağı ve okyanuslardan yeni bir Atlantis’in doğacağı kehanetlerinde bulunmayı sürdürdü. Neyse ki artık zamanı konusunda artık kesin bir tarih vermiyor­du.



Kaynaklar ve İleri Okumalar:

Matematiksel

Sibel Çağlar

Merhabalar. Matematik öğretmeni olarak başladığım hayatıma 2016 yılında kurduğum matematiksel.org web sitesinde içerikler üreterek devam ediyorum. Matematiğin aydınlık yüzünü paylaşıyorum. Amacım matematiğin hayattan kopuk olmadığını kanıtlamaktı. Devamında ekip arkadaşlarımın da dahil olması ile kocaman bir aile olduk. Amacımıza da kısmen ulaştık. Yolumuz daha uzun ama kesinlikle çok keyifli.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Bu Yazılarımıza da Bakmanızı Öneririz

Başa dön tuşu