Bundan Sonra Bundan Ötürü: Post Hoc Mantık Hatası Nedir?

Karşımıza çıkan bir çok olguda neden sonuç ilişkisini anlamak önemlidir. Ancak “A, B’den önce oldu, bu nedenle A, B’ye neden oldu” biçiminde kuracağımız her neden sonuç ilişkisi doğru olmayacaktır. Örneğin, bir kişi gripken bolca portakal suyu içmiş ve birkaç gün sonra daha iyi hissetmişse, gribinin iyileşme nedeninin portakal suyu olduğuna kendini inandıracaktır. Oysa ki gribin etkileri bir kaç gün içinde zaten doğal biçimde hafifler.

Bu yazıda ele alacağımız İngilizce adı ile “The post hoc” (Latince: post hoc ergo propter hoc), Türkçeye’de “Bundan sonra oldu, dolayısıyla bundan ötürü oldu.” biçiminde çevirebileceğimiz yanılgı aslında bir çok düşünce hatasının, komplo teorisinin çıkış noktasıdır.

Bu düşünce hatası, olaylar arasındaki kronolojik ilişkinin otomatik olarak neden-sonuç ilişkisi ortaya çıkardığını kabul ettiğimiz zaman gerçekleşir. Sonuçta herhangi bir olayın oluş sırası doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi vermek zorunda değildir.

Post hoc Mantık Hatası


Örneğin yolda yürürken yanınızdan kara bir kedi geçer. sonrasında cüzdanınızı çaldırırsınız, ”zaten kara kedi görmüştüm, başıma bir şey geleceği belliydi” diyerek iki olayı birbirine bağlarsınız. İşte bu noktada Post hac mantık hatasını deneyimlemiş olursunuz. Bu durumda, eğer horoz güneş doğmadan hemen önce öttüyse, bu, horozun güneşin doğmasına neden olduğu da düşünmeniz gerekir.

Post hoc Mantık Hatası Neden Kaynaklanır?

Post hoc Mantık Hatası

Vereceğimiz en temel cevap korelasyonun nedenselliğe eşit olmamasıdır. Yani iki değişken arasında doğrusal bir ilişki olması (biri düzenli artarken veya azalırken, diğerinin de düzenli olarak artması veya azalması), ikinci değişkende gördüğümüz değişimin sebebinin birinci değişkenin değişimi olduğu anlamına gelmez.

Örneğin bir öğrencinin sınavdan önce yeni bir kalem alması ve bu kalemle girdiği sınavdan başarılı olması, kalemin sınav başarısını arttırdığı anlamına gelmez. Öğrenci kalem almaya devam ettikçe, başarısı artmaya devam etmeyecektir. Bu sadece bilimsel bir dayanağı olmayan batıl inançtır. Bu tür hataların en temel sebebi, kişinin mantık kurma sırasında yeterince dikkatli olmamasıdır. Bu dikkatsizlik sonucunda da yanlış neden-sonuç ilişkileri kuracaktır.

Post Hoc Mantık Hatası Örnekleri

Post hoc mantık hatası bilim, psikoloji, ekonomi, işletme, hukuk ve siyaset gibi çeşitli alanlarda görülmektedir. Özellikle tıp alanı ve hastalıkların nedenlerinin araştırılması Post hoc yanılgısı örnekleri ile doludur.

Tıp araştırmacıları sürekli olarak tıbbi hastalıkların nedenlerini veya tedavilerini araştırmakla kalmaz. Aynı zamanda hastalığın semptomlarını hafifletmeye yardımcı olacak çözümler arayışında olan insanlarla da mücadele etmeleri gerekir. Sıtma hastalığının nedenlerinin araştırılması post hoc mantık hatası örnekleri ile doludur.

Örneğin, bir zamanlar sıtmanın geceleri dışarı çıkan insanlar arasında daha yaygın olduğu düşünülüyordu. Bu yanılgının sonucunda da hastalığa bir çare olarak akşam belli bir saatten sonra dışarı çıkmamak önerilecekti. Neyse ki bazı bilim insanları bu teoriye şüphe ile yaklaştı.

Uzun bir dizi deney sonunda sıtmaya anofel türü sivrisinek ısırığının neden olduğu anlaşıldı. Bunun gece ile ilişkisi sivrisineklerin karanlıkta saldırmaya daha meyilli olmasındandı. Sizin de fark ettiğiniz gibi, ilk teori tamamen yanlış değildi. Ancak sorun olayın tek bir nedene indirgenmeye çalışılmasıydı. Oysa ki gerçek bundan çok daha karmaşıktı.

Sonuç Olarak;

Bu yanılgıyı kullanmaktan kaçınmak için, iki olay arasında nedensel bir bağlantı olduğunu öne sürdüğünüz durumları belirlemeniz ilk adım olmalıdır. Sonrasında da olaylar arasındaki nedensel ilişkiyi destekleyen herhangi bir kanıt olup olmadığını sorgulamak gerekir.

Karşınızdaki kişinin bu yanılgıya düştüğünü fark ederseniz, onu kullanan kişiden argümanını detaylandırmasını isteyebilir ve ardından bu tür bir akıl yürütmenin neden yanlış olduğunu açıklayabilirsiniz. Ancak ne yazık ki bu çabanız çoğu zaman başarısızlık ile sonuçlanacaktır. Hepimiz biliyoruz ki insanların fikrini değiştirmek kolay iş değildir. Bu nedenle çabanızın boşa çıkmasına hazır olmanız da önerilir.



Kaynaklar ve ileri okumalar


Dip Not:

Matematiksel, 2015 yılından beri yayında olan ve Türkiye’de matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.

Matematiksel

Sibel Çağlar

Merhabalar. Matematik öğretmeni olarak başladığım hayatıma 2016 yılında kurduğum matematiksel.org web sitesinde içerikler üreterek devam ediyorum. Matematiğin aydınlık yüzünü paylaşıyorum. Amacım matematiğin hayattan kopuk olmadığını kanıtlamaktı. Devamında ekip arkadaşlarımın da dahil olması ile kocaman bir aile olduk. Amacımıza da kısmen ulaştık. Yolumuz daha uzun ama kesinlikle çok keyifli.
Başa dön tuşu