Dünya, çalışmayan düğmelerle doludur. Görünüşte diğer düğmelerden farksız olan bu düğmelere “plasebo düğmeleri” denir ve kontrol yanılsaması için kullanılırlar.
Bir doktor bel ağrısı için ibuprofen reçete ettiğinde, ortaya çıkan etki yalnızca ilacın kimyasal özelliklerinden olmaz. Hastanın inançları ve beklentileri de bu etkiye katkı sağlar. Bu beklentiler, doktorun iletişim biçimiyle doğrudan şekillenir. Olumlu mesajlar veren, sıcak ve empatik bir dil kullanan doktorlar, ilacın etkisini belirgin biçimde artırır.
İlacın fiziksel özellikleri bile sonucu etkiler. Büyük ve turuncu bir hap, küçük ve kırmızı bir hapa kıyasla ağrıyı daha fazla azaltabilir. Benzer şekilde, mavi haplar genellikle sakinleştirici bir etki yaratır.
Günümüzde bilim insanları, plasebo etkisi olarak adlandırılan bu durumu, tedavinin fiziksel etkileriyle bilimsel olarak açıklanamayan olumlu sonuçlar şeklinde tanımlar. Araştırmalar, plasebo etkisinin büyük ölçüde olumlu beklentilerden, hasta ile sağlık çalışanı arasındaki ilişkiden ve tıbbi bakımın etrafında oluşan ritüellerden kaynaklandığını göstermektedir.
Plasebo etkisi şaşırtıcı biçimde kolay ortaya çıkar ve günlük yaşamda sık sık yaşanır. Pek çok ofiste ve açık ofis düzeninde, duvardaki termostatlar aslında hiçbir şeye bağlı değildir. On yıllardır bina sahipleri, mühendisler ve iklimlendirme uzmanları, çalışanların sıcaklığı sürekli değiştirerek şirketlere ek maliyet çıkarmasını önlemek için sahte termostatlar kullanır.
Hatta bazı şirketler, düğmeyi çevirdiğinizde sistem çalışıyormuş hissi vermek için gürültü üreten cihazlar bile kurar. İnsanlar düğmeyi çevirdikten sonra ortamın bir şekilde değişeceğine inanır. Değişim gerçekten olmasa bile, plasebo etkisi bu inancı sürdürmeye yeter. Bu durum da kontrol yanılsaması ile ilişkilidir.
Kontrol Yanılsaması Nedir?
Kontrol yanılsaması, olaylar üzerinde gerçekte sahip olmadığımız bir etkiye sahip olduğumuza inanmaktan gelir. Şansa bağlı durumlarda bile bir şekilde sonucu değiştirebileceğimizi düşünürüz. Böyle düşündüğümüzde rahatlarız, belirsizlikle başa çıkmak kolaylaşır ve kendimizi daha güvende hissederiz.
İnsanların işe yaramayan mekanizmaları kullanmaya devam etmesini sağlayan ilginç durumlar üretirler. Buna örnek plasebo düğmeleridir. Engelli erişimi düzenlemelerinden sonra yapılan birçok asansörde “Kapat” düğmesi kapıları gerçekten kapatmaz. Bu düğme yalnızca anahtarı olan görevliler ve acil durum personeli için çalışır.
Siz düğmeye bassanız da basmasanız da kapılar bir süre sonra zaten kapanır. Ancak düğmeye bastıktan sonra kapılar kapandığında, beyninizde küçük bir tatmin hissi oluşur. Davranışınız pekiştirilmiştir. Bu yüzden bir dahaki sefere yine o düğmeye basarsınız.
Benzer bir durum yaya geçitlerindeki düğmeler için de geçerlidir. Aslında bu düğmelerin büyük bölümü uzun zaman önce devre dışı bırakılmıştır ve binlercesi “mekanik plasebo”dan ibarettir. Trafik ışıkları artık bilgisayarlar ve zamanlayıcılarla kontrol edilir. Buna rağmen düğmeler yerinde durur, çünkü sökülmeleri zahmetlidir.
Siz yine de basarsınız. Bu noktada küçük bir plasebo etkisi oluşur. Işık değiştiğinde, bunu düğmeye bastığınız için olduğunu sanırsınız. Trafik lambaları üzerinde çift kör deney yapacak vaktiniz yoktur; bu yüzden hatalı çıkarımı rahatlıkla kabul edersiniz.
Sonuç olarak
Günlük hayatta sürekli kurcaladığımız teknolojileri—telefonlarımızı, oyunlarımızı, uygulamalarımızı—yalnızca ne yaptıkları için değil, bize nasıl hissettirdikleri için de kullanırız. Denetim duygusu verdiklerinde, ruh halimizi değiştirebilir ve rahatlama sağlayabilirler. Bu etki bazen tamamen zihnimizde oluşsa bile, hissettiğimiz rahatlama gerçektir.
Kontrol yanılsamasını azaltmanın en etkili yollarından biri, insanların kendi düşünme hatalarını fark etmelerini sağlamaktır. Araştırmalar, kişilerin bir olayın sonucunu kendi eylemleriyle ilişkilendirirken nasıl yanılsamalara kapıldıklarını görünür kıldığımızda, daha eleştirel düşünebildiklerini ve nedensellik ilişkilerini daha doğru değerlendirdiklerini göstermektedir.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Cowley, E., Briley, D. A., & Farrell, C. (2015). How do gamblers maintain an illusion of control? Journal of Business Research, 68(10), 2181-2188. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2015.03.018
- Toneatto T. Cognitive psychopathology of problem gambling. Subst Use Misuse. 1999 Sep;34(11):1593-604. doi: 10.3109/10826089909039417. PMID: 10468110.
- Illusion of control: Why the world is full of buttons that don’t work. Yayınlanma tarihi: 3 Temmuz 2018. Kaynak site: CNN. Bağlantı: Illusion of control: Why the world is full of buttons that don’t work
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
