SOSYAL BİLİMLER

Açıklanamayan Bir Fenomen: Plasebo Etkisi

Meşhur doktor tavsiyesidir: “Şu iki hapı al ve sabah beni ara.” Doktorlar tüm tedavilerin hastada fiziksel değişim sağlayacak aktif bileşenler ve prosedürler içerdiğini bilseler de tedavide psikolojik etmenlerin gücünü de göz ardı etmezler. Zihnin maddeye etkisi, sağlık dünyasında yüzyıllardır bilinen bir kavramdır.

Plasebo etkisi, bir şekilde kişinin kendisine telkinde bulunup aldığı şeyin ilaç olduğuna inanmasıyla gerçekleşiyor. Aslında plasebonun fiziksel anlamda tedaviye yönelik bir gücü yok ama ilacın işe yarayacak olması yönündeki düşünce ve inanç, bilimsel olarak açıklanamıyor olsa da işe yaramasını sağlıyor.

Plasebo kelimesinin kökeninin latinceye dayandığı ve “I will be pleased” yani “memnun olacağım” anlamına gelen bir kelime olduğu söyleniyor. Yani yalnızca kelimenin anlamında bile bir koşullanma olduğunu görebiliriz.

Plasebo Etkisinin Kısa Tarihçesi

Her ne kadar doktorlar sahte ilaçların insanları iyi hissettirdiğini fark ettikleri 1700’lü yıllardan itibaren bu etkiyi bilseler de, Plasebo Etkisi modern tıp literatürüne ise 1875 yılında George Motherby’nin “Yeni Tıp Sözlüğü’’ adlı makalesiyle girmiştir. İlk plasebo testi ise 1801 yılında İngiliz Doktor John Haygarth tarafından yapılmıştır.

1950’li yıllara kadar pek ciddiye alınmayan plasebo etkisi için dönüm noktası sayılabilecek çalışma Henry Beecher’in kaleminden 1955 yılında yazılıp yayınlanan “Kuvvetli Plasebo’’ adlı makaledir.

Henry Beecher, yalnızca şekerli hap vermek, hatta şefkatli fizik muayene gibi plasebo uygulamalarının, hastaların yüzde 30’unun durumunda iyileşme sağlayacağını savunarak tıp dünyasında şaşkınlık yaratmıştı.

Bu tarihten itibaren konuyla ilgili çok sayıda çalışmalar yapılmış ve farklı alanlarda çok farklı sonuçlara ulaşılmıştır.

Plasebo Nasıl Uygulanır?

Doktorlar plasebo etkisinin gücünü uzun yıllardır biliyor ve kullanıyorlar. İlaç üreticileri de yeni ilaçlarını plasebo deneyleriyle test etmekteler.

Plasebo etkisi eğer bir ilaç üzerinde ise; bu tanımda söz konusu ilacın aslına bire bir benzerlikte ancak farmakolojik hiçbir etken madde içermeyen; bunun yerine şeker, nişasta gibi etkisiz maddeler içeren sahte ilaçlar kastedilir.

İlaç haricinde başka bir uygulama söz konusu ise, uygulanacak tıbbî yönteme harfiyen bağlı kalınmaz. Örneğin, beyne belli şiddette manyetik uyarıcı uygulanacağı söylenip ilgili cihazdan sahte bir uyarıcı gönderilebilir.

Su ile dolu enjeksiyonlar nitelikleri gereği, haplardan daha etkili görünmekte ve etkiyi arttırmaktadır. Plasebo etkisinden ameliyatlarda bile yüksek oranda olumlu yanıtlar alınmaktadır.

İlginç olan, plasebo uygulamalarının, bazı bireylerde gerçek tedavi kadar, hatta bazı koşullarda gerçek tedaviden daha fazla iyileştirici etkiye sahip olmasıdır.

Plasebo Etkisi Nasıl Gerçekleşir?

Peki tedavi gücü olmayan bir hap alarak iyileşebiliyorsak neden ilaca ihtiyacımız var? Ya da plasebo etkisi nasıl oluşuyor?

Plasebo etkisi kişiden kişiye ve hastalığın yoğunluğuna göre değişiklik gösterebilir. Etkinin bir kısmı, kişinin beklentilerine bağlı olarak şekillenir. Bazı araştırmacılar klasik şartlanmanın plasebo etkisinde rol oynayabileceğini düşünmektedirler.

Bir grup araştırmacı, plasebo ilacı aldıklarında acılarının dindiğini söyleyen insanların beynine göz atıp, o sırada gerçekleşen nöron aktivitelerini ölçtü. Subtalamik çekirdek adı verilen bölgedeki nöron grubunun, tuzlu suyla tedavi sırasında normalden daha az ateşleme yaptığı görüldü.

Bu bölge, Parkinson hastalığının semptomlarını geriye çevirmek için uygulanan cerrahi müdahalelerde hedef alınmasıyla tanınıyor. Yani plasebonun Parkinson hastalarında da olumlu etki yarattığı görüldü.

Tüm bunların nasıl olduğu ise henüz bilinmiyor ve belki de hiçbir zaman tam olarak anlaşılamayacak. Çünkü insan beyninin sırları, sadece bir bölgedeki nöronların aktivitelerinde oluşan değişimin izlenmesiyle çözülemiyor.

Açık olan bir şey var ki zihin, vücudun biyokimyasal süreçlerini etkileyip değişime uğratacak güce sahip. Tedavi edici olduğu söylenilen bir ilaç için oluşan beklenti, onun ne derecede işe yaradığını belirleyebiliyorsa, bu etkinin tam olarak kimlerde, nasıl ve hangi koşullarda ortaya çıktığının araştırılması gerekiyor.

Bizi çevreleyen dünyayı araştırmak oldukça kolaydır ancak unutmayalım ki en büyük gizemlerden birisi gözlerimizin tam arkasında yatar…

Konu hakkında aşağıdaki videoya da göz atmanızı öneririz.

Matematiksel

Paylaşmak Güzeldir
Kaynak
Plasebo ve Nosebo EtkileriAdrian Furnham - Gerçekten Bilmeniz Gereken 50 Psikoloji Fikri

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi, Marmara Üniversitesi, ardından uzun süre özel sektörde matematik öğretmenliği, eğitim koordinatörlüğü diye uzar gider özgeçmişim… Önemli olan katedilen değil, biriktirdiklerimiz ve aktarabildiklerimizdir bizden sonra gelenlere... Eğitim sisteminin içinde bulunduğu çıkmazı yıllarca iliklerimde hissettikten sonra, peki ama ne yapabilirim düşüncesiyle bu web sitesini kurmaya karar verdim. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Kapalı