Psikoloji

Beklentiler Vücudu Kandırırsa: Plasebo ve Nocebo Etkisi

Bir doktor olduğunuzu ve çocuklarda dikkat eksikliği / hiperaktivite bozukluğunu (DEHB) tedavi ettiği varsayılan yeni bir “harika ilaç” olduğuna inandığınız şeyi geliştirdiğinizi hayal edin. Hemen bunun ile ilgili bir çalışma planladınız ve bu koşula sahip katılımcıların yarısını ilacı almaya, diğer yarısını hiç tedavi görmemeye rastgele atadınız. Çalışmamızın sonunda, ilacı alan çocukların hiçbir şey almayan çocuklara göre çok daha az dikkatsiz ve hiperaktif olduğunu bulduk. Bu elbette iyi bir haber, ama şimdi her şey bitti mi? Bir sonraki paragrafı okumadan önce bu soruyu kendiniz cevaplamaya çalışın. Hayır cevabını verdiyseniz, haklıydınız. Henüz kutlama yapamamamızın nedeni, plasebo etkisini kontrol edememiş olmamamızdır.

Plasebo terimi Latince “hoşnut ederim” kelimesinden türemiştir. İlacı alan katılımcılar sadece tedavi gördüklerini düşündükleri için iyileşmiş olabilirler. Plasebo, hastalığa etki etmese de, insanların nasıl hissettiğini etkiler. Her 3 insandan birisinde bu durum yaşanır. İnsanın plasebo sebebiyle semptomlarındaki değişime plasebo etkisi denir. Plasebo etkisi, beklentilerin gerçekliği yaratabileceğine dair güçlü bir hatırlatmadır.

Doktorlar plasebo etkisinin gücünü uzun yıllardır biliyor ve kullanıyorlar. İlaç üreticileri de yeni ilaçlarını plasebo deneyleriyle test ediyorlar. Deneylerinde söz konusu ilacın aslına bire bir benzerlikte ancak farmakolojik hiçbir etken madde içermeyen; bunun yerine şeker, nişasta gibi etkisiz maddeler içeren sahte ilaçları kullanarak plasebo etkisini kontrol ediyorlar. Hem deney hem de kontrol grubundaki hastalar gerçek ilacı mı yoksa sahte olanımı kullandıklarını bilmiyorlar. Bu nedenle iyileşme beklentileri kabaca eşitleniyorlar.

Plasebo Etkisinin Kısa Tarihçesi

Her ne kadar doktorlar sahte ilaçların insanları iyi hissettirdiğini fark ettikleri 1700’lü yıllardan itibaren bu etkiyi bilseler de, Plasebo Etkisi modern tıp literatürüne ise 1875 yılında George Motherby’nin “Yeni Tıp Sözlüğü’’ adlı makalesiyle girmiştir. İlk plasebo testi ise 1801 yılında İngiliz Doktor John Haygarth tarafından yapılmıştır. 1950’li yıllara kadar pek ciddiye alınmayan plasebo etkisi için dönüm noktası sayılabilecek çalışma Henry Beecher’in 1955 yılında yazdığı “Kuvvetli Plasebo’’ adlı makaledir. Henry Beecher, yalnızca şekerli hap vermek, hatta şefkatli fizik muayene gibi plasebo uygulamalarının, hastaların yüzde 30’unun durumunda iyileşme sağlayacağını savunarak tıp dünyasında şaşkınlık yaratmıştı. Bu tarihten itibaren konuyla ilgili çok sayıda çalışmalar yapılmış ve farklı alanlarda çok farklı sonuçlara ulaşılmıştır.

Plasebo Etkisi Nasıl Gerçekleşir?

İnanç, insanın bildiği en eski ilaçtır. Bir hasta tedavi gördüğü zaman iyileşmeyi umar. Odak noktasını değişir. İyileştiğini gösteren işaretlere daha çok dikkat eder ve bu nedenle tersi işaretleri görmezden gelmeye başlar. Koşullandırma, yani bir olayın başka bir olayın sonucu olarak oluştuğu konusunda eğitilme, plasebo etkisinde rol oynar. Eğer kişiler belli bir tedavinin semptomlarına iyi geldiğini düşünüyorlarsa, tedaviyi tekrar aldıklarına inanıyorlarsa, plasebo verilse bile, rahatlama hissederler. 

Bir iğne yoluyla enjekte edilen plasebolar (araştırmacılar bu amaçla genellikle bir tuz ve su solüsyonu kullanırlar), muhtemelen insanlar enjeksiyonun kan dolaşımına haptan daha hızlı girdiğini varsaydığından daha hızlı ve güçlü etki gösterir. Aynı şekilde daha pahalı olanlar ucuz olanlara göre daha iyi çalışma eğilimindedir. Plasebo etkisi elbette sadece tıbbi çalışmalarda karşımıza çıkmıyor. Bu etkinin varlığından haberdar olan şirketler de bu zafiyetimizi etkin olarak kullanabiliyor. Örneğin, çok sayıda şirket hafızayı, dikkati ve düşünmeyle ilgili diğer becerileri artırdığını iddia eden video oyunları, eğitim setleri gibi şeyler pazarlıyor. Katılımcılar bu oyunları oynadıktan sonra hafızalarında ve dikkatlerinde iyileşme bekledikleri için, bu şirketler tarafından ilan edilen olumlu sonuçların gerçek olduğu düşünülebiliyor.

Plasebo etkisinin bir tür “kötü ikizi” vardır: Nocebo etkisi

Nocebo etkisi, olumsuz beklentilerin insanı kötü hissettirmesi durumudur. Nocebo, “zarar vermek” anlamına gelen Latince ifadeden gelir. Güllere alerjisi olan bir kişi bu etki nedeniyle sahte güller ile karşılaştığında bile hapşırabilir. Bazı araştırmacılar, glütensiz diyet modasını körükleyen şeyin temelinde bu olduğunu düşünüyor. İnsanlar, glüten yemenin kendilerini kötü hissettireceğine dair olumsuz bir beklenti geliştirince bu beklenti biyolojik glüten duyarlılıkları olmasa bile aynı semptomları hissetmelerine neden oluyor. Açık olan bir şey var ki zihin, vücudun biyokimyasal süreçlerini etkileyip değişime uğratacak güce sahip. Bizi çevreleyen dünyayı araştırmak oldukça kolaydır ancak unutmayalım ki en büyük gizemlerden birisi gözlerimizin tam arkasında yatıyor.

Konu hakkında aşağıdaki videoya da göz atmanızı öneririz.

Kaynaklar ve ileri okumalar:

Matematiksel

Sibel Çağlar

7 yıl Kadıköy Anadolu Lisesinin devamında lisans eğitimimi Marmara Üniversitesi İng. Matematik öğretmenliği üzerine tamamladım. Devamında 20 yıl çeşitli özel eğitim kurumlarında matematik öğretmenliği ve eğitim koordinatörlüğü yaptım. 2015 yılında matematiksel.org web sitesini kurdum. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

İlgili Makaleler