Günlerden Pazartesi. Hafta sonunu iple çekiyorsunuz. Ancak Cumartesi gelene kadar beş gün daha beklemeniz gerekiyor. Peki bir hafta neden yedi gündür? Ayrıca yeni bir hafta neden Pazartesi günü başlar?
Bugün dünyanın büyük bölümü aynı haftalık zaman düzenini kullanır. Çalışma programları, borsalar ve dinî takvimler yedi günlük döngüye göre işler. Bu durum ilk bakışta şaşırtıcıdır. Çünkü yıl ve ay doğrudan gökyüzündeki hareketlere dayanır. Yıl, Dünya’nın Güneş çevresindeki dolanımına bağlıdır. Ay ise Ay’ın evrelerine dayanır.
Hafta için aynı durum geçerli değildir. Yedi günlük döngü tek bir astronomik olaya tam olarak karşılık gelmez. Buna rağmen bu düzen binlerce yıl boyunca korunmuş ve sonunda küresel bir standart hâline gelmiştir.
Aslında, pek çok konuda olduğu gibi, yedi günlük hafta fikri de batıl inançların, tesadüflerin, düzen ihtiyacının ve bazı temel matematiksel düşüncelerin birleşmesiyle ortaya çıktı. Bu etkenler yalnızca haftanın yedi gün olmasını belirlemedi. Aynı zamanda Batı takviminde günlerin sırasının nasıl oluşacağını da etkiledi.
Bir Hafta Neden 7 Gün Oldu?
Yedi günlük hafta bugün kullanılan Gregoryen takviminin önemli bir parçasıdır. Ancak bu düzen doğrudan tek bir astronomik döngüye dayanmaz. Daha çok Ay’ın doğal hareketini yaklaşık olarak yansıtan insan yapımı bir zaman ölçüsüdür.
Bu sistemin kökeni Mezopotamya’daki Babil uygarlığına kadar uzanır. Babilliler gökyüzünü dikkatle gözlemleyen ve gök cisimlerinin hareketlerini açıklamaya çalışan bir toplumdu. O dönemde gökyüzünde hareket ettiği görülebilen yedi gök cismi tanımlamışlardı. Bunlar Güneş, Ay, Mars, Merkür, Jüpiter, Venüs ve Satürn’dü. Babilliler bu gök cisimlerinin ilahi bir güce sahip olduğuna inanıyordu ve her birini belirli bir tanrıyla ilişkilendiriyordu.
Bu nedenle yaklaşık 29,5 gün süren ay döngüsünü dört bölüme ayırdılar. Her bölüm yaklaşık yedi gün sürüyordu. Böylece Ay’ın evrelerini kabaca izleyen pratik bir zaman düzeni ortaya çıktı.
Modern anlamda kullandığımız hafta düzeni, Roma İmparatorluğu bu sistemi benimsemeye başlayınca dünya çapında yaygın bir standart hâline geldi. Ancak Roma toplumu uzun süre farklı bir zaman düzeni kullanıyordu.
Romalılar yüzyıllar boyunca günlük ve ekonomik yaşamlarını nundinal döngü denen sekiz günlük bir sisteme göre düzenledi. Bu sistem özellikle pazar ve ticaret hayatı için önemliydi. Döngünün son günü nundinae olarak adlandırılırdı. Bu gün pazar kurulurdu. Köylüler ve tüccarlar şehre gelir, ürünlerini satardı. Aynı zamanda kamusal duyurular yapılır ve bazı hukuki işlemler görülürdü.
Uzun süre boyunca sekiz günlük hafta ile yedi günlük hafta farklı toplumlarda yan yana varlığını sürdürdü. Ancak gezegenlere dayandırılan yedi günlük hafta, MS 1. yüzyıldan itibaren giderek daha fazla önem kazanmaya başladı.
Durum, İmparator Konstantin’in MS 321 yılında yedi günlük haftayı imparatorluğun resmî zaman döngüsü ilan etmesiyle köklü biçimde değişti. Bu kararla birlikte yedi günlük hafta Roma dünyasında yerleşti ve zamanla küresel ölçekte kullanılan standart hafta düzenine dönüştü.
Hafta Neden Pazartesi Günü Başlıyor?
Roma İmparatorluğu’nda hafta günlerinin kullanıldığına dair en eski belgelerden biri, Pompeii kentinde bulunan bir grafitidir. Bu yazıda MS 60 yılının 6 Şubat günü dies Solis, yani Güneş günü olarak anılır. Bu adlandırma daha sonra Pazar gününe karşılık gelen isim olarak kullanılmaya devam etti.
Romalılar, Babillilerden gelen yedi günlük hafta fikrini benimsedi. Ancak sistemi kendi inançlarına ve gökyüzü anlayışlarına göre yeniden düzenlediler. Haftanın her gününü o dönemde bilinen yedi gök cisminden birine adadılar. Bu gök cisimleri aynı zamanda Roma tanrılarıyla ilişkili idi.
Hafta günlerinin sırası da gökyüzü gözlemlerine dayanıyordu. Antik çağ insanları gezegenlerin hızlarını gözlemledi. Daha yavaş hareket edenlerin daha uzakta olduğunu düşündüler. Bu nedenle gök cisimlerini hızlarına göre bir sıraya yerleştirdiler. Bu astronomik sıralama daha sonra hafta günlerinin düzenini belirleyen sistemin temelini oluşturdu.
Aynı zamanda her saatın bu gök cisimlerinden biri tarafından “yönetildiğine” inanıyorlardı. Saatler bu sıraya göre tekrar ederek ilerliyordu. Örneğin bir günün ilk saatini Ay yönetiyorsa, ikinci saat Satürn’e, üçüncü saat Jüpiter’e, dördüncü saat Mars’a ait sayılıyordu. Bu döngü sürekli devam ediyordu.
Bir gün 24 saat sürdüğü için, ertesi günün ilk saati artık başka bir gök cismine denk geliyordu. Günün adı da o ilk saatle ilişkilendiriliyordu. Bu yüzden günlerin sırası şu şekilde oluştu:
- Pazartesi Ay günü
- Salı Mars günü
- Çarşamba Merkür günü
- Perşembe Jüpiter günü
- Cuma Venüs günü
- Cumartesi Satürn günü
- Pazar Güneş günü
Bugün kullandığımız hafta günlerinin adları ve sırası, büyük ölçüde Antik Roma’nın bu astronomi ve mitoloji temelli düşüncesinden gelmektedir.
Sonuç Olarak
Tarih boyunca yedi günlük haftayı değiştirmek ya da tamamen ortadan kaldırmak için birçok girişim yapılmıştır.
1793 yılında Fransız Devrimi sırasında devrim liderleri yeni bir takvim sistemi kurmaya çalıştı. Bu sistemde her ay, décade adı verilen üç ayrı on günlük döneme ayrılıyordu. Amaç, eski düzenle ve dini geleneklerle ilişkilendirilen yedi günlük haftayı ortadan kaldırmaktı. Ancak halk bu sistemi benimsemedi. Günlük yaşamı zorlaştırdığı için yaygınlaşmadı. Sonunda Napolyon 1805 yılında bu takvimi tamamen kaldırdı.
1929 yılında Sovyetler Birliği de farklı bir deneme yaptı. Beş günlük bir hafta sistemi oluşturuldu. Dinlenme günü herkes için aynı değildi. İşçiler gruplara ayrılıyor ve her gruba farklı bir renk veriliyordu. Her grubun tatil günü farklıydı. Böylece fabrikaların sürekli çalışması amaçlanıyordu.
Ancak bu uygulama günlük yaşamda büyük karışıklık yarattı. İnsanların tatil günleri farklı olduğu için aileler ve arkadaşlar aynı anda dinlenemiyordu. Bu nedenle 1931 yılında altı günlük haftaya geçildi. Fakat bu düzen de uzun süre uygulanmadı. Sovyetler Birliği 1940 yılında yeniden yedi günlük hafta sistemine döndü.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- “How long is a piece of string? More hidden mathematics of everyday life”; Rob Eastaway – Jeremy Wyndham; Illustrations: Barbara Shore
- Why Are There Seven Days in a Week?; Yayınlanma tarihi: 15 Ocak 2020; Kaynak site: Discover Magazine. Bağlantı: Why Are There Seven Days in a Week?/
Matematiksel
Güzel bir bilgi deposu.
Teşekkürler.