PSİKOLOJİ

Barnum Etkisi: Hala Burçlara İnanmamızın Ardındaki Psikolojik Olgu

  • Genellikle biraz fazla eleştirel ve güvensizsiniz, ancak gerektiğinde kendinizi savunmayı da biliyorsunuz!
  • Bazen çelişen çeşitli düşüncelere ve duygulara sahip bir insansınız.

Bu cümlelere iç çekip evet dediyseniz Barnum etkisi ile karşı karşıyasınız…

Aşağıdaki makalede, bu etkinin ne olduğuna ve neden bu kadar etkili olduğuna gelin birlikte göz atalım…

Barnum Etkisi nedir?

Barnum Etkisi adını daha önce duymuş ya da duymamış olabilirsiniz, ancak hayatınızın bir noktasında büyük bir ihtimalle bunun kurbanı olmuşsunuzdur.

Forer Etkisi olarak da adlandırılan Barnum Etkisi, psikolojide insanların olumlu kişisel tanımlarla ne kadar kolay aldatılabileceğini anlatan bir terimdir.

Fala inanın ya da inanmayın bir çok kişi gazetede burçlar kısmını gördüğü zaman okuma eğilimi gösterir. Burçlardaki tanımlar genellikle jeneriktir ve komşunuza veya uzak kuzeninize de uyacaktır ve aslında bunu elbette temelde biliriz.

Ancak Barnum etkisi nedeniyle, genelliğinin farkında olsak bile, kendimiz hakkında okuduğumuz olumlu şeyler için hemen kişisel anlamlar çıkartır ve yazılanları onaylama eğilimi gösteririz.

Bu etkinin adı, ünlü aldatmacaları tanıttığı ve Bailey Sirki’ni kuran şovmen P. T. Barnum’a atfedilir. Diğer adı Forer Etkisi, bu aynı etkiyi ilk inceleyen psikolog Bertram Forer’dan geliyor.

Bu konu üzerine yapılmış bir çok deney mevcuttur ancak biz size en dikkat çekici iki tanesini paylaşalım.

Forer Etkisi Deneyi

Forer, astrolojik sözde analizlerin insanlara nasıl uyduğunu bilimsel bir teste tabi tutmak istedi ve öğrencilerine bir kişilik testi verdi. Öğrencilerine, her birinin sınavlardan aldıkları puanlara göre hazırladığı “eşsiz bir kişilik analizi” verdiğini söyledi. Bu analizin, kendilerine ne kadar uyduğunu notlamalarını istedi.

Halbuki gerçekte her bir öğrenci birebir aynı analizi almıştı. Kişiliğe özel olan bir şey yoktu; ancak öğrencilere öyle söylenmişti. Her bir analizde, şu 13 madde bulunuyordu:

  1. Sizde, diğer insanların sizi sevmesine ve hayranlık duymasına yönelik yoğun bir ihtiyaç var.
  2. Kendinizi eleştirmeye çok açıksınız.
  3. Kendi avantajınıza çevirmediğiniz büyük bir kullanılmayan kapasiteye sahipsiniz.
  4. Bazı kişilik zaaflarınız olsa da, genellikle onların üstesinden gelebiliyorsunuz.
  5. Cinsel beklentileriniz, sizin için problemler doğuruyor.
  6. Dışarıdan bakıldığında disiplinli ve öz kontrole sahipsiniz; ancak aslında endişeli ve güvensizsiniz.
  7. Bazı zamanlarda doğru şeyi yaptığınızdan ve doğru tercihte bulunduğunuzdan emin olamıyorsunuz.
  8. Her seferinde birazcık değişim olsun istiyorsunuz ve eğer kısıtlamalarla karşılaşırsanız rahatsız oluyorsunuz.
  9. Kendinizin bağımsız bir düşünür olduğunuzla övünüyorsunuz ve diğerlerinin açıklamalarını kanıtsız görüyorsunuz.
  10. Kendinizi başkalarına açmanın çok da akıllıca olmadığını düşünüyorsunuz.
  11. Bazı zamanlar dışa dönük, cana yakın ve sosyalsiniz, diğer zamanlarda ise kapalı, ilgisiz ve içedönük.
  12. Bazı tutkularınız oldukça gerçek dışı.
  13. Güvenliğiniz, hayatınızdaki temel amaçlarınızdan biri.

Yukarıda okuduğunuz maddelerde kendinizden de bir şeyler buldunuz mu 🙂 Öğrenciler de bulmuşlardı. Öğrenciler, 0’dan 5’e kadar olan bir skalada (5, kesinlikle uyuyor idi), kendi analizlerine ortalamada 4.26 puan vermişlerdi.

İşin can alıcı kısmı ise bu soruların hepsinin astrologların başvurdukları kitaplardan seçilmiş, farklı burçlara ait olduğu iddia edilen cümleler olmalarıydı. Bu cümleler hiçbir şekilde değiştirilmeden aktarılmıştı.

C.R. Snyder’ın Testi

C.R. Snyder adındaki psikoloji profesörü tarafından yapılan test de ilgi çekicidir.

Çalışma öncesinde Snyder, çoğu insanın sahip olduğuna inandığı kişilik özelliklerini içeren bir “kişilik tanımlaması” hazırla­mıştır. Devamında bunu üç ayrı gruptan kişilere vererek, bu tanımlamanın ken­dilerine ne derece uyduğunu (1 ile 5 arasında değişen notlarla) be­lirtmelerini istemiştir.

  • Birinci gruptakilere bunun herkes için geçerli bir tanımlama olduğunu söylemiş. Aldığı ortalama değerlendirme 5 üzerinden 3.2 olmuş.
  • İkinci gruptakilere önce hangi ayda doğ­duklarını sormuş, sonra da (elbet ötekilere belli etmeden) ellerinde­ki tanımlamanın o ayda doğan kişilerin horoskobu olduğunu söy­lemiş. Bu gruptakilerin değerlendirmesi (yani horoskobu kendileri­ne yakıştırma derecesi) 3.76 olmuş.
  • Üçüncü gruptakilere ise doğ­dukları günü sormuş ve gene ellerindeki yazının o günde doğan kişilerin horoskobu olduğunu söylemiş. Sonuç: Değerlendirme 4.38’e yükselmiş!

Forer-Barnum Etkisi Neden Çalışıyor?

Bu etkinin yalnızca ifadenin doğası gereği olumlu veya tamamlayıcı olması durumunda işe yaradığını anlamak önemlidir.

Geri bildirim negatifse, katılımcılar daha şüpheci olma eğilimindedir. “Sıklıkla sevmediğiniz şeyleri yapan insanlara zarar vermeyi düşünüyorsunuz” gibi ifadelere kimse onay vermeyi istemez elbette.

Barnum Etkisi neden milyonlarca insanın astroloji, fal, tarot kartları ve çevrimiçi kişilik testleri ile hala ilgilendiğinin bir cevabı aslında…

Kaynaklar: The Power of Compliments: Uncovering the Barnum Effect,https://interestingengineering.com/the-power-of-compliments-uncovering-the-barnum-effect

Astroloji ve Fallar Neden Bize Uyuyor?, https://evrimagaci.org/forer-barnum-etkisi-astroloji-ve-fallar-neden-bize-uyuyor-astrolog-ve-falcilar-kisiliginizi-nasil-tahmin-ediyorlar-2898

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi, Marmara Üniversitesi, ardından uzun süre özel sektörde matematik öğretmenliği, eğitim koordinatörlüğü diye uzar gider özgeçmişim… Önemli olan katedilen değil, biriktirdiklerimiz ve aktarabildiklerimizdir bizden sonra gelenlere... Eğitim sisteminin içinde bulunduğu çıkmazı yıllarca iliklerimde hissettikten sonra, peki ama ne yapabilirim düşüncesiyle bu web sitesini kurmaya karar verdim. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu