Bazı tanınmış sanatçılar, matematiksel fikirleri bilinçli biçimde eserlerine kattı. Bunların en erken örneklerinden biri, aynı zamanda uygulamalı matematikle uğraşan Alman ressam ve gravürcü Albrecht Dürer’dir.
Albrecht Dürer’in Melencolia I adlı gravürü, ayrıntılar ve nesnelerle dolu karmaşık bir kompozisyondur. Kanatlı bir kadın figürü, görüntünün köşesinde oturur. Etrafı kitaplar, saatler ile matematiksel ve sanatsal araçlarla çevrilidir. Ancak bu nesnelerin hiçbiri onda ne bir sevinç ne de bir ilgi uyandırır. Normalde canlı ve atak bir hayvan olan av köpeği bile uyur. O da sahneye karşı aynı ilgisizliği paylaşır.
Dürer üzerine kapsamlı çalışmalar yapan Erwin Panofsky, Melencolia I’i sanatçının kriz dönemlerindeki ruhsal bir otoportresi olarak yorumlar. Sanatçı, tüm araçlara ve bilgiye rağmen bunun bazen asla yeterli gelmediğini hisseder.
Albrecht Dürer’in Melencolia 1’de Kullandığı Metaforlar Nelerdir?
Dürer’in betimlemesinde Melankoli, kucağında bir kitap, sağ elinde bir pergel tutar. Çevresinde bir küre, alışılmadık bir çokyüzlü ve 4×4’lük bir sihirli kare bulunur. Bu karede 1’den 16’ya kadar sayılar birer kez yer alır ve her satırın, sütunun ve ana köşegenin toplamı 34’tür. Kareye, Melencolia I’in yapım yılı olan 1514 ve Dürer’in yaşı ile baş harfleri kodlanmıştır.
Sihirli kareler bilgisi Çin’de iki bin yıldan daha eskidir. Ancak Batı’da onları geniş kitlelere tanıtan ve matematiksel incelemeyi teşvik eden ilk kişi Dürer olmuştur.
Çokyüzlüler, Dürer’in ilgi alanlarından bir diğeriydi. Melencolia I‘de görülen çokyüzlü, günümüzde hâlâ süren tartışmaları tetikledi. Bu cisim, teknik olarak “kesilmiş üçgensel trapezohedron” olarak adlandırılan sekiz yüzlü bir katıydı.
Bir küpü, köşelerinden biri üzerine yerleştirip üst ve alt köşeleri dikey doğrultuda uzatarak, ardından bu iki köşeyi yatay düzlemde keserek bu formu oluşturmak mümkün. Asıl merak konusu ise Dürer’in neden bu biçimi tercih ettiğidir. Bu form, kalsit gibi bazı kristallerde doğal olarak ortaya çıkar. Ancak kristallerin matematiksel incelemesini bilim insanları yaklaşık bir yüzyıl sonra başlattı; bu nedenle Dürer’in bu bilgiden haberdar olması beklenemez.
Sanatçının defterlerindeki çizimler, farklı açıklamalar sunar. Örneğin, çizimlerden biri, Melencolia‘da yer alan bu katının bir küre içine tam olarak oturduğunu gösterir. Bu özellik, beş Platonik katıyla aynı özelliği paylaşır.
Başka bir çizimde ise Dürer’in bu çokyüzlü formu, yalnızca pergel ve işaretsiz cetvel kullanarak bir küpün hacmini iki katına çıkarma problemine çözüm bulma amacıyla yaptığını düşündüren detaylar vardır.
Bugün bu Delos Probleminin tam çözümünün imkânsız olduğunu biliyoruz. Buna rağmen Dürer, 1525’te yayımladığı ve ölümünden birkaç yıl önce kaleme aldığı Underweysung der Messung mit dem Zyrkel und Rychtscheyd adlı geometri kitabında, bu probleme son derece başarılı bir yaklaşık çözüm sunar ve bunu ayrıntılı biçimde açıklar.
Melencolia 1’de Karşımıza Çıkan Kuyruklu Yıldız
Gravüre yönelik bir yorum, Rönesans’ta astrolojiye verilen öneme dayanır. 1513’te gözlemlenen bir kuyruklu yıldız, dönemde ölüm ve felaket habercisi sayılıyordu. Dürer’in notları, bu olayın sanatçıda karamsar beklentiler yarattığını gösterir.
Aynı yıl Satürn, Venüs ve Mars’ın yakınlaşması kaydedildi. Bir yoruma göre Dürer, Melencolia I’i Satürn etkisinden çekinen Kutsal Roma İmparatoru I. Maximilian için yaptı. Gravürdeki kanatlı figürün başındaki tere otu çelengi, Satürn’e karşı koruyucu bir simge olarak yorumlanır. Figürün yanındaki terazi de bu astrolojik bağlamı güçlendirir.
Kanatlı figürün çevresindeki simyasal araçların bolluğu, başka bir yorumu gündeme getirir. Rönesans düşünürleri, gezegenler ve burçlar kadar insan mizaçları ile simyasal süreçler arasında da doğal bir bağ kurardı. Her mizaç, bedensel bir sıvıyla ilişkilendirilirdi. Melankoli, kara safra, Satürn gezegeni ve yaratıcı deha ile delilik eğilimiyle bağlantılıydı.
Sonuç Olarak
Dürer’in sanatındaki sembolizm, ilgi çekmeye devam ediyor. Melencolia üzerine yapılan incelemelerde, esere dair yeni ayrıntılar keşfetmek ya da gizli anlamlara yönelik yeni teoriler geliştirmek hâlâ mümkün. Belki de çokyüzlüde görünen gölgeli figürü bile açıklayabilirsiniz.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- After 500 Years, Dürer’s Art Still Engraved on Mathematicians’ Minds (Op-Ed). Yayınlanma tarihi: 13 Mayıs 2014. Kaynak site: Live Science. Bağlantı: After 500 Years, Dürer’s Art Still Engraved on Mathematicians’ Minds (Op-Ed).
- Kirpalov, Anastasiia. “Decoding Albrecht Dürer’s “Melencolia I” in 7 Possible Interpretations” TheCollector.com, December 20, 2025, https://www.thecollector.com/decoding-albrecht-durer-melencolia-interpretations/
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
