Thomas Malthus Tarafından Savulan Malthus Kapanı Nedir?

Biyoloji derslerinden, mikroskobik hücrelerin çoğalmasını biliriz. Önce bir çift hücreyle başlarsınız; her biri bölünerek başka bir çift oluşturur. Hızla çoğalırlar; saniyeler içinde üreme kabını doldururlar. Bir de insanlara bakalım. Onlar da sayıca katlanarak ürerler. Peki, acaba bu üreme hızı gelecekte bir gün dünyada hayatta kalmamıza bir engel olabilir mi?

Bir bebeğin dünyaya gelmesi aile fertleri için mutluluk verici bir olaydır. Bununla birlikte, birkaç iktisatçının üreme konusunda muhalif bir bakış açısı bulunur. Akla gelen ilk isim artan doğum oranlarına acımasız bir bakış açısı olan İngiliz iktisatçı Thomas Malthus olacaktır. Malthus, ilk kez 1798’de yayımlanan An Essay on the Principle of Population (Nüfus İlkesi Üzerine Bir Deneme) adlı kitabında, halk arasında Malthus kapanı ya da felaketi olarak anılan teorisine dayanarak acımasız bir gelecek öngördü.

Thomas Robert Malthus (1766-1834)

Nüfusun gücü, insana besin sağlamada yeryüzünün sahip olduğu güçten sınırsız ölçüde daha büyüktür. Kontrol altına alınmayan bir nüfus geometrik oranla artar. Geçim araçları ise yalnızca aritmetik oranla artar. Sayılarla az çok tanışıklığı olan bir kişi, birincinin ikinciye kıyasla ne denli güçlü olduğunu görecektir. İnsan doğasının yaşam için besini gerekli kılması durumu söz konusu olduğunda birbirine eşit olmayan bu iki gücün birbirine eşitlenmesi için birinin dizginlenmesi gerekir. Geçim araçlarının sağlanmasındaki zorluk, nüfus üzerinde güçlü ve sürekli bir kısıtlamayı gerektirir. Bu zorluğun etkisini bir yerde ortaya koyması ve insanlığın geniş bir bölümüne kendisini zorunlu olarak şiddetli bir biçimde duyurması gerekir.

Malthus Kapanı Nasıl Yorumlanmalıdır?

18. yüzyılın sonuna gelindiğinde, Avrupa’nın tarımsal üretkenliğindeki ani yükseliş, artan nüfusun ihtiyaçlarını karşılayamaz bir hale geldi. Bu sorun, kendisini en açık haliyle İngiltere’de gösteriyordu. İngiltere, besin üretimini artırmada diğer Avrupalı ülkelere kıyasla çok daha başarılıydı. Ne var ki, nüfusun artmasıyla birlikte üretimin temposunu aynı ölçüde sürdürmede ciddi zorluklarla karşılaşmıştı.

İşte bu nedenle Malthus, çıkmazın kaçınılmaz olduğunu düşünüyordu. İnsan nüfusunun büyümesinin geometrik arttığı ancak gıda üretiminin aritmetik olarak arttığı ve doğumların bir şekilde kontrol altına alınmaması durumunda nihayetinde bu durumun kıtlığa yol açacağı görüşündeydi. Bu noktada konu ile ilgili temel bilgiyi unutanlar için kısa bir not düşelim.

Geometrik bir artış, ilk terimden sonraki her terimin bir pozitif tamsayı ile çarpılmasıyla elde edilen matematiksel bir sayı dizisini ifade eder. Örnek vermek gerekirse: 3, 9, 27, 81, 243. Burada her yeni sayı bir öncekinin 3 ile çarpılması sonucunda elde edilmiştir. Aritmetik artış ise ardışık terimler arasında sabit bir farkın olduğu matematiksel dizidir. Örneğin, 4, 7, 10, 13, 16, 19 dizisinin ardışık terimleri arasındaki fark 3’tür.

Basit bir şekilde gösterilmiş Malthus kapanı grafiği: Malthus nüfus artışının geometrik yani zaman içinde hızla artacağını, gıda kaynaklarının ise yalnızca aritmetik (veya doğrusal) bir ilerlemeyle büyüyeceğini belirtmişti. Bir noktada, nüfus artışı tarımsal üretimi baskılayarak, bu da bir gıda krizine yol açacaktı. Kaynak: https://en.wikipedia.org/

Malthus, iki tür nüfus kontrolünün böyle bir felaketi erteleyeceğini düşündü. Bunlardan ilki insanların felaketin farkına varması ve gönüllü bir biçimde üreme miktarını azaltması idi. İkincisi ise savaşlar, salgın hastalıklar ve diğer doğal felaketlerin nüfusu kontrol altında tutmaya destek olmasıydı. Ancak Malthus, yazısının sonunda karamsar bir şekilde, “İnsanların, bütün bir canlı doğaya hâkim olan bu yasanın ağırlığı altından çıkabilmesinin bir yolunu göremiyorum,” sonucuna varmıştı.

Malthus Hata mı Yaptı?

Thomas Malthus, besinin topraktan geldiği ve toprağın miktarının da sınırlı olduğu gerçeğinden hareketle, artan nüfusun ve ekonomilerin günün birinde gelip toslayacağı ekolojik bir sınırın olduğu sonucuna varmıştı. Ancak İngiltere, Malthus’un öngördüğü o ekolojik duvara hiçbir zaman toslamadı. 19. yüzyıl boyunca İngiltere’deki nüfus üç misli büyüdü; ama ekonomi de büyümekteydi ve bu yüzden ortalama hayat standardı yükselmeye başladı. İngiltere olası besin kıtlıklarına karşı mücadele etme amacıyla ekonomiye yeni bir düzen verdi. Sonucunda da tarımdan imalat sanayisine geçerek dünyada sanayileşen ilk ülke oldu.

İngiltere örneği her ne kadar Malthus’un öngörüsünün yanlışlandığının bir kanıtı olsa da, bir noktada Malthus’un haklı çıktığını söyleyebiliriz. Malthus, 19. yüzyılın başlarında patatesin, İrlanda’da görüldüğü gibi besin sorununa bir çözüm olacağı görüşüne katılmıyordu. Nitekim, Büyük Kıtlık ya da bir diğer ismiyle İrlanda Patates Kıtlığı, İrlanda’da da 1845 yılında başlayıp 1852 yılında son bulan kitlesel açlık, hastalık ve göç dönemi olarak bilinmektedir.

Nüfus artış hızı son elli yıldır düşüş eğiliminde. Kaynak: https://no.wikipedia.org

Malthus kapanı fikrinin dünyada endişe yaratmasının üzerinden 200 yılı aşkın bir süre geçti. Bu süreçte dünya nüfusu, yakında aşılacağını düşünülen tehlikeli seviyelerin altında kaldı. Aynı zamanda, dünyadaki açlık istikrarlı bir düşüşe geçti. Batı dünyası diye tabir ettiğimiz ülkeler tarımsal üretkenliği arttırırken, zenginleşen insanların daha az çocuk doğurmasıyla Malthus kapanından kurtuldu. Ancak yine de dünyada bu kapana kısılı kalmış bölgeler halen mevcut.

Sağduyumuzun bize göstermesi gereken şey hiçbir büyümenin sonsuza kadar devam edemeyeceği olmalıdır. Yani er geç bir kapana sıkışma ihtimalimiz olabilir. Malthus’u haksız çıkaran teknolojik gelişmelerin veya nüfus kısıtlamalarının, bu kıyamet beklentisini önleyip önleyeme­yeceğini hep beraber göreceğiz.



Kaynak ve İleri Okumalar:


Dip Not

Matematiksel, tamamen gönüllü bir ekip tarafından 2015 yılından beri yürütülen, Türkiye’de matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmayı hedefleyen, öğretmenler tarafından kurulmuş bir bilim platformudur. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.

Matematiksel

Sibel Çağlar

Merhabalar. Matematik öğretmeni olarak başladığım hayatıma 2016 yılında kurduğum matematiksel.org web sitesinde içerikler üreterek devam ediyorum. Matematiğin aydınlık yüzünü paylaşıyorum. Amacım matematiğin hayattan kopuk olmadığını kanıtlamaktı. Devamında ekip arkadaşlarımın da dahil olması ile kocaman bir aile olduk. Amacımıza da kısmen ulaştık. Yolumuz daha uzun ama kesinlikle çok keyifli.
Başa dön tuşu