Sosyoloji

İnsanlar Son Derece İhtimal Dışı Komplo Teorilerine Neden İnanırlar?

Günümüzde komplo teorileri tüm modern ve geleneksel toplumların bir parçası haline gelmiş durumda. Muhtemelen tarih boyunca da aynı şey geçerliydi. Ancak artık diğer zaman dilimlerine kıyasla bir komployu yaymanın çok daha etkili bir yolu var. Bu nedenle de daha fazla komplo teorisi ile yüzleşmek zorunda kalıyoruz. İnternet, sosyal medyanın ve diğer haber kaynaklarının herhangi bir fikri yaymasına izin verir. Özellikle sosyal medya platformları, kullanıcı katılımını optimize etmek için tasarlandığından, kişiler bir inanç sistemine gösterdikleri ilgiye dayalı olarak giderek daha fazla fikirle beslenir. Bundan kaçış yoktur. O zaman yapabileceğimiz tek şey son derece saçma olan ve bilimsel olarak kanıtlanmayan komplo teorilerine neden inanma ihtiyacı duyduğumuzu anlamaktır.

Günümüzde sahte haberler ve komplo teorileri o kadar detaylı bir şekilde hazırlanıp yayılabiliyor ki en aklı başında, en zeki olanlarımız bile bunlara inanabiliyor. Bazıları kesinlikle saçma gelse de, komplo teorilerini reddetmek oldukça zordur. Bizi inanılmaz bir şekilde “Ya eğer?” diye sormaya iten onların zorlayıcı doğasıdır.

Komplo Teorilerine Neden İnanıyoruz?

Komplo teorileri, insan olmanın bazı temel özelliklerinden yararlanır. İnsan zihni her zaman kalıplar bulmaya ve çevresini anlamlandırmaya çalışır. Bu yüzden bulutlara bakarken bir yüz görebiliriz. Benzer şekilde, durumlardaki kalıpları da arar ve görürüz. Olaylar ve bir dizi davranış için nedensel açıklamalar buluruz. Bu, kaotik bir dünyayı anlamlandırmanın bir yoludur. Kalıp arayışımız esnasında potansiyel yanlış kalıplarla da karşılaşırız. Komplo teorisyenleri rastlantısal olayları anlamlı bir biçimde birbirleri ile bağlar ve anlamlı kalıplara dönüştür. Bunlar dünyaya bakışımızla ve inanç sistemimizle uyum gösteriyorsa fazla sorgulamadan kabulleniriz.

Bir komplo teorisi, bir konu hakkında minimal veya çelişkili bilgiler olduğu zamanlarda bize açıklama sunar. Bir şey hakkında yeterli veri olmadığında merakın giderilmesini sağlar. Temel olarak, insanlar için yanlış bir açıklama, hiç açıklama olmamasından iyidir. Bu sayede insanlar kendilerini güvende hissederler. Eğer bu teori yaygınlaşırsa hissettiğimiz güven artar. Çünkü insanlar her zaman kendilerini yakın hissettikleri diğer insanları ararlar.

İnsan her zaman kendi düşüncesine benzeyen insanları arar. Buna doğrulama yanlılığı denir. İnternet ve özellikle de sosyal medya bu inancı destekleyen önemli miktarda veri barındırır. Doğrulama eğilimi bütün düşünce hatalarının atasıdır; yeni bilgileri var olan teorilerle, dünya bakışıyla ve inançlarla uyumlu olacak şekilde yorumlama eğilimidir. Başka sözlerle ifade edecek olursak hâlihazırdaki görüşlerimizle çelişen yeni bilgileri (doğrulamayan kanıtları) eleriz. “Sırf onları görmezden geldiğimiz için hakikatler ortadankalkmaz” demişti Aldous Huxley. Ama tam da aynen bunu yaparız.

Teoriler, neredeyse bir aile gibi hisseden bir grup insan arasında dolaşır. Teori, bağın temelidir. Aynı zamanda bir öz imajın doğrulanmasına da izin verir. Bir kişinin grubunun ve ilişkili inanç sisteminin doğru ve diğerlerinin yanlış olduğu fikri bir komplonun yapısında vardır. Bu teoriler belirli otorite figürleri tarafından ortaya atıldığı zamanlarda inanma potansiyelimiz artar. Yalan haberleri ve komplo teorilerini yaymanın en başarılı yolu ise sürekli tekrar edilmesidir. Bir kişi aynı haberi farklı kaynaklarda duydukça bir süre sonra doğru olduğuna kanaat getirir. Araştırmalara göre, dışlanmış hisseden veya aidiyet duygusundan yoksun olanların komplolara inanma olasılığı daha yüksektir. Kendini tehdit altında hisseden veya daha düşük gelire sahip olanlar da komplolara eğilimlidir.

Komplo Teoriler Neden Tehlikelidir?

Bir komplo teorisi sadece zararsız bir söylenti değildir. NASA astronotları Neil Armstrong ve Buzz Aldrin 1969’da gerçekten Ay’da yürüdüler mi, yoksa her şey Stanley Kubrick’in yönettiği bir oyunun parçası mıydı? Uçakların arkalarında bıraktığı izler gizemli amaçlara hizmet eden kimyasal maddeler mi? Aslında kanserin bir tedavisi bulundu da ilaç firmalarını korumak adına bizlere duyurulmuyor mu? İklim değişikliği diye bir şey yok her şey bir uydurmaca mı? Koronavirüs bir laboratuvarda insan türünün sonunu getirmek için mi üretildi? Dünya düz ama NASA bunu bilmemizi istemiyor mu? Bu yaratıcı komplo teorileri kimimiz için eğlendirici olsa da maalesef kimisinin gerçekliğidir. Siyasette, bilimde, popüler medyada günümüzde onlarca komplo teorisi sıralanabilir. Bu teoriler, belirli kültürlerle o kadar iç içe geçmiştir ki, gerçek ile kurgu arasındaki çizgi, neredeyse belirsiz hale gelmiştir.

Bu gibi durumlarla karşılaşmış ve yalan habere inanan kişiyi delillerle ikna etmeye çalışmış olabilirsiniz. Ancak eminiz sizin de fark etmiş olacağınız gibi bu aslında pek de işe yarayan bir yöntem değil. Üstelik araştırmalar gösteriyor ki, ikna etmeye çalıştığınız insanlar ne kadar zekiyse, yanlış inanışlarını değiştirmek de o kadar zorlaşıyor.

Komplo teorilerini icat etmeye ve bunlara inanmaya neden yatkın olduğumuzu anlamak, diğer insanlara karşı daha sabırlı olmamızı sağlayacaktır. Ancak herkes hangi haberin yayıldığı ve bu haberin kaynağı konusunda sorumlu olmayı kendi görevi olarak görmelidir. Ayrıca hangi bilgileri tükettiğimiz konusunda dikkatli olmamız gerekir. Sonuçta internet bir bilgi hazinesidir. Biraz şüpheci bir mantık yürütme, herkesin işine yarayacaktır.

Kaynaklar ve ileri okumalar:

Matematiksel

Sibel Çağlar

Merhabalar. Matematik öğretmeni olarak başladığım hayatıma 2016 yılında kurduğum matematiksel.org web sitesinde içerikler üreterek devam ediyorum. Matematiğin aydınlık yüzünü paylaşıyorum. Amacım matematiğin hayattan kopuk olmadığını kanıtlamaktı. Devamında ekip arkadaşlarımın da dahil olması ile kocaman bir aile olduk. Amacımıza da kısmen ulaştık. Yolumuz daha uzun ama kesinlikle çok keyifli.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Bu Yazılarımıza da Bakmanızı Öneririz

Başa dön tuşu