19. yüzyılda Viyana’da bir doğum kliniğinde çalışan Ignaz Semmelweis, kirli eller ile ölümcül enfeksiyonlar arasındaki bağlantıyı ortaya koydu. Onun fikirleri, sayısız kadının ve yeni doğmuş bebeğin hayatını kurtardı.
Lady Macbeth, ünlü sahnesinde ellerini yıkıyormuş gibi yaparak “Bu eller hiç temizlenmeyecek mi?” diye sorar. Elbette ortada doğru bir el yıkama tekniği yoktur; bu eylem bütünüyle semboliktir. Kurtulmaya çalıştığı “lanetli leke” fiziksel değil, suçluluğun ta kendisidir.
Shakespeare bu oyunu 1606 yılında yazdığında sabun biliniyordu, ancak yaygın biçimde kullanılmıyordu. Hijyen, gündelik yaşamın doğal bir parçası değildi. Hastalıkların görünmez mikroorganizmalar yoluyla bulaştığı bilgisi ise ancak on dokuzuncu yüzyılda ortaya çıkacaktı.
Ne var ki Louis Pasteur 1860’larda mikrop kuramının temellerini atmadan önce bile, Macar bir hekim el yıkamanın hastalıkların yayılmasını önlemedeki hayati rolünü fark etmişti.
Dr. Ignaz Semmelweis Ve El Yıkamanın Keşfi
Genç bir doktor olan Ignaz Semmelweis, lohusa hummasının yarattığı yıkımın farkındaydı. Doğumdan sonraki bir hafta içinde bir annenin ölmesi ne yazık ki alışılmadık bir durum değildi. Ancak Semmelweis, doğumlara doktorların katıldığı vakalarda ölüm oranının, ebelerin görev aldığı vakalara kıyasla daha yüksek olduğunu fark etti.
Bu durum Semmelweis’ın zihnini meşgul etmeye başladı ve kısa sürede bir takıntıya dönüştü. Nedeni bulabilmek için ölen kadınlar üzerinde çok sayıda otopsi yaptı, ancak belirgin bir açıklamaya ulaşamadı.
1847 yılında trajik bir olay her şeyi değiştirdi. Meslektaşlarından biri, bir otopsi sırasında elini kesti. Kısa süre sonra, lohusa hummasına son derece benzeyen belirtiler göstererek hayatını kaybetti.
Macar bir doktor ve doğum uzmanıdır ve tıp tarihinde önemli bir rol oynamıştır.
Semmelweis, arkadaşını kan dolaşımına karışan kadavra parçacıklarının öldürdüğü sonucuna vardı. Aynı parçacıklar doğum yapan kadınlara da bulaşıyor ve onların ölümüne yol açıyor olabilirdi. Böylece iki doğum servisi arasındaki farkı açıklamayı başardı.
Ölüm oranının yüksek olduğu serviste doktorlar, lohusa hummasının nedenini araştırmak için yaptıkları otopsilerden çıkıp doğrudan doğumlara giriyordu. Ellerini yeterince temizlemeden hastalara dokunduklarında, kadavradan bulaşan kalıntıları farkında olmadan kadınlara taşıyorlardı.
Sonuç artık açıktı. Semmelweis, otopsiden çıkan tüm doktor ve öğrencilerin doğumlara girmeden önce ellerini iyice yıkamasını zorunlu tuttu. Ancak sabunla yıkamak yeterli olmuyordu; otopsi odasının o keskin kokusu ellerde kalıyordu. Bunun üzerine ellerin hipoklorit çözeltisiyle durulanmasını da şart koştu.
El yıkamanın etkisi neredeyse mucizeydi. Bir yıl içinde ölüm oranı yüzde 30’dan yüzde 3’e düştü. Kötü şöhretli “ölüm servisi” tarihe karıştı.
Doktorları El Yıkamaya İkna Etmek Kolay Olmadı
Semmelweis elde ettiği sonuçlara büyük sevinç duydu. Ancak aynı anda derin bir huzursuzluk yaşadı. Kadın doğum servisi ile otopsi odası arasında gidip gelirken, geçmişte farkında olmadan birçok kadının ölümüne katkıda bulunduğunu düşündü.
Suçluluk duygusu ile yaptığı keşfin önemine duyduğu inanç birleşince, el yıkamanın en kararlı savunucusu hâline geldi. Ancak doktorlar bu uygulamayı benimsemekte isteksiz davrandı ve el yıkamanın yaygınlaşması onlarca yıl sürdü..
Ne yazık ki çalışmaları da hemen takdir edilmedi. Kadın doğum kliniğinin şefi, bu keşfin kendi otoritesini gölgelediğini düşünmüş olmalı ki Semmelweis’i yeniden göreve atamayı reddetti.
Semmelweis’in çalışmalarını yayımlamayı reddetmesi, çöküşünde etkili oldu. Yaşadığı dönemde hak ettiği takdiri göremedi ve sonunda Viyana’daki bir akıl hastanesinde, uğradığı yaralanmalar sonucu hayatını kaybetti.
Ancak aradan onlarca yıl geçtikten sonra, fikirlerinin bugün birçok hastalığın mikroorganizmalar tarafından ortaya çıktığını savunan mikrop kuramına katkıda bulunduğu kabul edildi.
Semmelweis Refleksi Nedir?
Semmelweis Refleksi, yerleşik inançlarla çelişen yeni bir bilgi ya da bulgunun, içeriği ciddi biçimde değerlendirilmeden otomatik olarak reddedilmesi eğilimidir.
Bu refleks, bireylerin ve kurumların mevcut düşünce kalıplarını, otoritelerini ve alışkanlıklarını koruma isteğinden doğar. Yeni bir fikir güçlü kanıtlara dayansa bile, hâkim anlayışı tehdit ediyorsa kolayca “yanlış”, “gereksiz” ya da “tehlikeli” olarak etiketlenebilir.
Bugün Semmelweis Refleksi yalnızca tıpta değil; bilimde, eğitimde, siyasette ve günlük yaşamda da karşımıza çıkar. Alışılmış düşünce biçimlerine uymayan yeniliklerin, içerikleri tartışılmadan geri çevrilmesini açıklayan güçlü bir kavramsal çerçeve sunar.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Ignaz Semmelweis; the doctor who discovered the disease-fighting power of hand-washing in 1847. Yayınlanma tarihi: 14 Nisan 2020; Bağlantı. https://doi.org/10.64628/AAI.rpnsfuerv
- Pittet D, Allegranzi B. Preventing sepsis in healthcare – 200 years after the birth of Ignaz Semmelweis. Euro Surveill. 2018 May;23(18):18-00222. doi: 10.2807/1560-7917.ES.2018.23.18.18-00222. PMID: 29741152; PMCID: PMC6053623.
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
