Ekonomik Büyüme Nedir? Nasıl Hesaplanır?

Sağlıklı, yaşanacak bir yer, eğitime erişim, beslenme, sosyal ilişkiler, saygı, barış, insan hakları, sağlıklı bir çevre, mutluluk. Bunlar hayatımızda önemsediğimiz birçok şeyden sadece birkaçı. Hemen etrafınıza bir bakın. Gördüğünüz şeylerin çoğu, birileri tarafından onları kullanabilmeniz için üretilmiş ürünlerdir. Ancak geçmişte bir noktada bu ürünlerin çoğu mevcut değildi.Çoğunluğun ihtiyaç duyduğu en temel mal ve hizmetlere erişimi yoktu. örneğin en basitinden bir kitabı ele alalım. Birkaç yüzyıl önce bir kitap üretmenin tek yolu, bir kişinin onu kelimesi kelimesine elle kopyalamasıydı. Bu nedenle bir kitabın üretimi uzun zaman alıyordu. Ancak 15. yüzyılda Johannes Gutenberg’in matbaayı geliştirmesi ile işler değişti. Matbaa Avrupa’ya yayıldıkça kitap üretimi arttı. Bu sayede de kitaplar, giderek daha fazla insan için erişilebilir hale geldi. Bu, ekonomik büyümenin ne olduğuna dair bir örnektir.

Ekonomik büyüme, insanların birbirleri için ürettiği mal ve hizmetlerin üretimindeki artıştır. Bu da işletmeler için daha fazla kar yaratır. Bunun sonucunda hisse senedi fiyatları yükselir. Bu, şirketlere daha fazla çalışana yatırım yapmak ve işe almak için sermaye sağlar. Daha fazla iş yaratıldıkça gelirler artar. Tüketicilerin artık ek ürün ve hizmetler satın almak için daha fazla parası vardır. Bunun sonucunda da tüketim artar ve bu daha çok büyümeyi sağlar. Bu nedenle tüm ülkeler pozitif ekonomik büyüme ister. Bu da ekonomik büyümeyi en çok izlenen ekonomik gösterge haline getirir.

Ekonomik Büyüme Nasıl Sağlanır?

Ekonomik büyüme sağlamanın birkaç yolu vardır. Birincisi, ekonomideki fiziki sermaye mallarının miktarındaki artıştır. Ekonomiye sermaye eklemek, emeğin verimliliğini artırma eğilimindedir. Daha yeni, daha iyi ve daha fazla araç, çalışanların belli bir zamanda daha fazla çıktı üretebileceği anlamına gelir. Ekonomik büyümeyi arttırmanın ikinci bir yöntemi teknolojik gelişmedir. Teknoloji, bir mal veya hizmetin üretimi için gerekli bilgi, organizasyon ve tekniklerin bütünü olarak tanımlanabilir. Çoğu iktisatçıya göre iktisadi büyümenin en önemli kaynağı teknolojik gelişmedir Ekonomik büyümeyi sağlamanın bir başka yolu da işgücünü büyütmektir. Sonuçta daha fazla işçi daha fazla mal ve hizmet üretir. 

Son yöntem ise beşeri sermayenin artırılmasıdır. Bu, işçilerin zanaatlarında daha yetenekli hale gelmesi, beceri eğitimi, gibi yöntemlerle üretkenliklerinin arttırılması anlamına gelir. Tasarruf, yatırım ve uzmanlaşma en tutarlı ve en kolay kontrol edilen yöntemlerdir. Bu bağlamda beşeri sermaye, sosyal ve kurumsal sermayeye de atıfta bulunabilir; Daha yüksek sosyal güven ve karşılıklılığa yönelik davranışsal eğilimler ve mülkiyet haklarının daha iyi korunması gibi politik veya ekonomik yenilikler, aslında ekonominin üretkenliğini artırabilen insan sermayesi türleridir.

Ekonomik Büyüme Nasıl Hesaplanıyor?

Büyümenin ölçülürken sabit fiyatlarla hesaplanmış GSYH (Gayri safi yurt içi hasıla) veya GSMH ( Gayri safi milla hafıza) verileri kullanılır. GSYH, belirli bir dönemde (genellikle bir yılda) bir ülke sınırları içerisinde üretilen tüm mal ve hizmetlerin parasal ifadesidir. GSMH, belirli bir dönemde (genellikle bir yılda) ülke vatandaşlarının yurt içi ve yurt dışında ürettikleri tüm mal ve hizmetlerin parasal ifadesidir. GSYH veya GSMH istatistikleri önce cari fiyatlarla hesaplanır ve daha sonra sabit fiyatlara dönüştürülür ve bunun için “GSYH Deflatörü” kullanılırdı.

Bu arada GSYH Deflatörü ile TÜFE ve ÜFE arasında önemli farklılıklar bulunmaktadır: TÜFE ve ÜFE, sınırlı sayıda mal ve hizmeti kapsadığı halde; GSYH Deflatörü bir ekonomide üretilen tüm mal ve hizmetleri kapsamaktadır. TÜFE veya ÜFE’de ithal edilen mallar da yer alabildiği halde, GSYH Deflatörü’nde ithal malları yer almamaktadır. Hesaplamada da GSYH Deflatörü için ( Cari (nominal) Fiyatlarla GSYH / Sabit (reel) Fiyatlarla GSYH )*100 formülü kullanılır. Büyümenin ölçülmesiyle ilgili olarak iki önemli kavram daha bulunmaktadır.

Mutlak büyüme (Absolute Growth) ve Büyüme Hızı (Rate of Growth)

Mutlak büyüme, sabit fiyatlarla hesaplanmış GSYİH veya GSMH’daki değişmeyi ulusal para cinsinden ölçer. Örneğin bir ülkenin GSYİH’sındaki mutlak büyüme; Δ GSYİH = GSYİHt+1 – GSYİH (Δ = Delta yani değişim) yazılabilir. Mutlak büyüme, daima ikinci dönemin sonu itibarıyla birinci dönemin sonuna göre GSYİH’daki değişmeyi yansıtır ve bu değişimi ulusal para cinsinden ifade eder. Buna göre; a) GSYİHt+1 > GSYİHt ise Δ GSYİH > 0 olur ve ekonomi büyümüştür. b) GSYİHt+1 < GSYİHt ise Δ GSYİH < 0 olur ve ekonomi küçülmüştür.

Büyüme hızı ise sabit fiyatlarla hesaplanmış GSYİH’da bir önceki döneme göre ortaya çıkan büyümenin oransal ifadesidir. Bu hesaplamada; (Δ GSYİH/  GSYİHt) =  (GSYİHt+1 – GSYİHt ) / GSYİHt formülü kullanılır. Sonucu 100 ile çarparsak büyümenin yüzdesel olarak hesaplanmasını elde etmiş oluruz. Eğer; 1) Büyüme hızı > 0 ise ekonominin büyüdüğünden, 2) Büyüme hızı < 0 ise ekonominin büyümediğinden söz edilebilir.

Fert Başına Düşen Gelir (FBDG)

Fert Başına Düşen Gelir (FBDG), bir toplumsal refah göstergesi olarak kullanılır.  Sabit fiyatlarla (reel) FBDG ;Sabit Fiyatlarla GSYİH (veya GSMH) / Yıl Ortası Nüfus (N)   =  YReel / N formülü ile hesaplanır. Bir ekonomide toplumsal refahın artışı, FBDG’in artış hızı (Δ FBDG/FBDG) ile ölçülmektedir. Matematiksel olarak (a/b) gibi bir oranın büyüme hızı; Δ(a/b)‘nin (a/b)‘ye oranı yani =  (Δa/a) – (Δb/b) şeklinde yazılabilir.  Buradan aşağıdaki sonuca ulaşılır: Δ(YReel/N)‘in (YReel/N)‘e oranı yani =  (ΔYReel / YReel) – (ΔN/N)

Görüldüğü gibi FBDG’nin büyüme hızı; ekonomik büyüme hızı ile nüfus artış hızı arasındaki farka eşittir. Kalkınmada FBDG’nin büyüme hızı; Net Kalkınma Hızı (NKH) olarak da bilinir. O halde: Net Kalkınma Hızı = Brüt Kalkınma Hızı – Nüfus Artış Hızı yazılabilir. Buna göre;

1. Eğer Büyüme Hızı > Nüfus Artış Hızı ise FBDG düzeyi  artar. (NKH > 0 ),

2. Eğer Büyüme Hızı = Nüfus Artış Hızı ise FBDG düzeyi değişmez. (NKH = 0),

3. Eğer Büyüme Hızı < Nüfus Artış Hızı ise FBDG düzeyi azalır. (NKH < 0). 

Yani büyüme hızının > 0 olması toplumsal refahın arttığı anlamına gelmez. Refah artışının sağlanıp sağlanmadığını sosyo-ekonomik sınıf farklılıkları, bölüşüm teorisi, kalkınma teorileri, gelir dağılımı adaleti gibi konuları ele almadan konuşmamız oldukça yüzeysel kalacaktır.

Kaynaklar ve ileri okumalar:

  • Economic Growth; Yayınlanma tarihi: 1 Ocak 2021; Bağlantı: https://www.investopedia.com/
  • What Is Economic Growth?; yayınlanma tarihi: 24 Ekim 2021; bağlantı: https://www.thebalance.com/
  • 9 Eylül Üniversitesi Büyüme Teorisi Dersi’nin Hocaları Doç.Dr. İlkin Baray, Dr. Öğr. Üyesi Mehtap Tunç, Dr. Öğr. Üyesi Başak Karşıyakalı’nın ortak çalışması. İzinli kullanılmıştır.

Matematiksel

Ceren Demir

Kendini, insanları, dünyayı tanıma ve anlama çabasında, belki de kaosta olan; filmin oyuncularından, dünya üzerindeki küçücük noktalardan biriyim.. Dokuz Eylül Üniversitesi'nde Ekonomi bölümünde yüksek lisansa devam ediyorum ve İstanbul Gelişim Üniversitesi'nde akademik görevimi sürdürüyorum. Spora, sanata (özellikle resim sanatı), müziğe, doğaya, doğa sporlarına, felsefeye, psikolojiye, kitaplara, filmlere düşkünüm.. Okumayı, yazmayı, öğrenmeye çabalamayı çok seviyorum. Küçük yaşlardan itibaren birikmiş 9 adet günlüğüm var. Amaçlı ve amaçsız yaşamanın çeşitli noktalardan artı ve eksileri olduğunu düşünsem dünyadaki her şeyin gelip geçici olduğuna inanıyorum. Yine de -her şeye rağmen- ben uzun süredir amacı olanlardanım.. Buradan enerji sağlayabiliyorum.. Çoğunlukla enerjik, dışa dönük olsam da yeri geldikçe oldukça içe kapanmaya ve yalnızlığa susayabiliyorum. İkisi de keyifli ve öğretici.. Matematiksel sitesinin öncelikle hayranı olan bir okuruyum sonra Matematiksel’e katkı sağlamaya çalışan enfes ekibin bir parçasıyım. Özetle bu dünyayı bir rüyaymış gibi (Is this the real life? Is this just fantasy?) hissedip iyi bir insan olarak '‘kalmaya'’ çabalayan, sonsuzmuş gibi üretmeye çalışan insanlardan olarak; bahsettiğim 'bencil' bilgilerimi önemsiz sayıyorum. Sadece denizdeki kum tanelerinden biri olduğumun farkındayım. Ancak okyanusları merak etmekten vazgeçemiyorum. Yaşam keşifle canlanıyor.. (Instagram veya Facebook hesabım yoktur. Fotoğrafımı ve adımı kullanarak sahte hesap açıldığını öğrendiğim için bu bilgiyi belirtmek durumundayım.)

Bu Yazılarımıza da Bakmanızı Öneririz