Astronomi

Gezegenlerin Dönüş Yönü: Venüs ve Uranüs Neden Ters Yönde Dönüyor?

Uzay astronomlara çözülmesi için sayısız gizem sunar. Yıllardır açıklanamayan gizemlerden iki tanesi ise kendi Güneş sistemimizden gelir. Venüs ve Uranüs neden Güneş’in etrafındaki diğer gezegenlere göre farklı yönlerde dönüyor? Sonuçta gezegenlerin hepsi gerçekten aynı şekilde dönüyor olmalı. Tam olarak nedenini bilemesek de kendi gezegenimiz de dahil olmak üzere diğer tüm gezegenler batıdan doğuya dönüyor.

Ancak komşu gezegenimiz Venüs birçok yönden tuhaf davranıyor. Venüs, Dünya da dahil olmak üzere diğer gezegenlerin çoğuna inat ters yönde dönüyor. Bunun sonucunda ise Venüs’te güneş batıdan doğuyor. Gezegenlerin dönüş yönü söz konusu olduğunda bu kurala uymayan bir diğer gezegen ise Uranüs. Uranüs’ün ilginç özelliği eksen eğikliğinin 98° olmasıdır. Bu nedenle bu gezegen neredeyse yan durmaktadır. Bu yüzden diğer gezegenler gibi yana doğru dönmek yerine, Uranüs’ün yukarıdan aşağıya döndüğünü gözlemleriz! Ayrıca, Uranüs kendi etrafındaki bir dönüşünü yaklaşık 17 saatte tamamlar. Bu ise bildiğimiz anlamda gece gündüz döngüsü yaşanmadığı anlamına da gelir.

Venüs ve Uranüs, kendi eksenlerinde dönme söz konusu olduğunda farklılık gösterir. Bu gezegenler saat yönünde veya geri yönde dönerken, diğer tüm gezegenler saat yönünün tersine yönde döner. Görselde gezegenlerin eksen eğiklikleri ve dönüş yönünü görebilirsiniz.

Venüs ve Uranüs’ün bu kurala neden uymadıkları konusunda net bir bilgiye sahip değiliz ve dönme yönünde gözlemlediğimiz bu gariplikler bilim insanlarını uzun zamandır meşgul ediyor. Ortaya atılan ve genelde kabul gören hipotezlerin bir kısmı, onların da bir zamanlar bizimle aynı yönde dönmelerini dair. Fakat sonra bir nedenle yön değiştirdiler. Peki ama bu nasıl gerçekleşmiş olabilir?

Uranüs ve Uyduları Neden Yan Yatmış Olabilir?

Uranüs hakkında Venüs hakkında sahip olduğumuz kadar fazla bilgiye sahip değiliz. Bunun nedeni Uranüs’ün Dünya’dan çok uzakta olmasıdır. Uranüs’ün yanından geçen tek bir uzay aracı var ve o da uzayda seyahatine devam eden destansı Voyager 2.

Uranüs ve uydularının dönüşleri

2011’de simülasyonlar, birçok küçük çarpışmanın Uranüs’ün eksen etrafında 98 derecelik bir dönüş açısına neden olabileceğini ortaya atmıştı. Yakın zamanda yapılan bir araştırma da Güneş Sistemi’nin erken zamanlarında Dünya’nın 1 ile 3 katı arasında kütleye sahip küçük bir donmuş gezegenin genç Uranüs’e çarparak hem yörünge düzlemini bozmasına hem de gaz devinden bir miktar kütlenin yörüngeye saçılmasıyla halkalarının ortaya çıkmasına neden olduğunu ortaya koydu. Araştırmacılar bu sonuca gezegenlerin etrafındaki uyduların oluşumunu bilgisayar ortamında yeniden canlandırmak için ürettikleri yazılım aracılığıyla ulaştı. ( Araştırmayı incelemek isterseniz: Mysteries of Uranus’ oddities explained )

Pek çok fizikçi, Uranüs’ün kendi ekseni üzerinde neden bu kadar eğik olduğunu ancak iç kısımlarını araştırabilirsek öğrenebileceğimizi düşünüyor. Ve bunu yapmak için, yalnızca Uranüs’ün yörüngesinde dönmesi için bir yörünge aracı göndererek mümkün olan yerçekimi ölçümüne ihtiyacımız olacak. 

Ters Yönde Dönen Venüs

Eğer Venüs’te yaşıyor olsaydık günlerimiz yıllardan daha uzun olurdu. (Ve Güneş batıdan doğardı.) Bunun nedeni Venüs, kendi etrafında dönüşünü 243 Dünya gününde tamamlarken; Güneş etrafındaki bir tam dönüşü 225 Dünya gününde gerçekleşir. Venüs ve Dünya dönüşleri

Bu gezegen ile ilgili yaptığımız çalışmalarda, atmosferi hakkında çok şey keşfetmiş olsak da, neden geriye doğru döndüğünden tam olarak emin değiliz. Ancak Venüs’ün neden ters yönde döndüğünü yanıtlamaya çalışan birkaç teori var.

Bu hipotezlerden ilki Venüs’ün milyonlarca yıl önce, dev bir asteroid ile çarpışması sonucunda yönünün değişmiş olmasıdır. Ancak bu hipotez ile ilgili yapılan çalışmalar sonucunda bunun doğru olmadığını biliyoruz. Çünkü bir gezegenin dönüşünü tersine çevirecek kadar büyük etki yaratan bir çarpışma gezegenin kendisini yok edecek kadar güçlü olmalıydı. Bunun üzerine gökbilimciler başka açıklamalar bulmaya çalıştılar.

Bunlardan biri, Venüs’ün kademeli olarak yavaşlamış ve sonra yönünü değiştirmiş olabileceğidir. Gökbilimciler, Güneş’in güçlü kütleçekim etkisinin Venüs atmosferini çektiğini ve bu sebeple atmosferin kararsız bir yapıda gelgit etkisine maruz kalmış olabileceğini söylüyor. Buna bir de diğer gökcisimleriyle yaşamış olabileceği çarpışmaların etkisi eklenince önce dönüş hızının yavaşlayıp durma noktasına geldiği, ardından yön değiştirdiği düşünülüyor.

Gökbilimciler, Güneş’in güçlü kütleçekim etkisinin, Venüs’ün yoğun atmosferini çektiğini düşünüyor. Bu olayın yaratacağı atmosferik gelgitler ve diğer gezegenlerden gelen gelgit çekimlerinin oluşturduğu torklar, gezegenin dönüşünü tersine çevirmek için birleşmiş olabilir. Kaynak: https://static.cambridge.org/

Bir başka teori ise çarpışma teorisine geri dönüyor. Bu teoriye göre güneş sisteminin ilk günlerinde, Venüs şimdi olduğundan çok daha küçük boyuttaydı. Sonrasında neredeyse eşit boyutlu bir göksel nesnenin çarpması sonucunda dönüş yönü değişti. Çarpışan iki kütlede birleşerek bugün gördüğümüz Venüs gezegenini oluşturdu.

Sonuç Olarak Cevap Ne?

Kısa cevap aslında gezegenlerin dönüş yönü ile ilgili farklılığın nedenini tam olarak bilmiyoruz. Şu an için Güneş Sistemimizin gezegen ailesinde Venüs ve Uranüs’ü tuhaf yapan şeyin kaynağından kimse yüzde yüz emin değil. Bu soruya net bir cevap bulabilmek için öncelikle Güneş Sistemi’nin başlangıç aşamasında yaşananları bilmeliyiz. Bunu başarabilirsek, Venüs’ün neden bu kurala uymadığını da anlayabiliriz.



Kaynaklar ve İleri Okumalar:

Matematiksel

İrem Şalk

Çocukluğumda matematiğe ve lise ile birlikte ise fiziğe ilgi duymaya başladım. Şu an İTÜ-Fizik mühendisliği 4. Sınıf öğrencisiyim. Hayal etmeyi ve yeni şeyler keşfetmeyi sevmemin; doğa ve sanata olan düşkünlüğümün temelinde evrenin bu köşesinde anlamaya çalıştığımız doğa bilimlerini görüyorum. Bu yüzden, benim doğa da gördüğüm hayran bırakacak güzelliği, kaosu ve sadeliği, belirlenemez ve belirlenebilir davranışları imkanım olduğu kadar başkaları ile paylasabilmek için yazılar yazma kararı aldım. Hep birlikte yüzümüzü aydınlığa ve bilime dönebilmemiz umuduyla.

2 Yorum

  1. Merhaba
    Bilime merak uyandırma çabanız takdire değer. Sayenizde farklı farklı yasalardan, bilgilerden haberdar oluyoruz. Teşekkürler.

  2. Pluto da diğerlerine benzemiyor.
    Venüs ve Uranüs için “ters dönüyorlar” yerine “açıları 357 ve 278 derece” demek, meseleyi sadeleştirmez mi?

Başa dön tuşu