Astronomi ve Kozmoloji

Venüs ve Uranüs Neden Yanlış Yönde Dönüyor?

Uzay astronomlara çözülmesi için sayısız gizem sunar. Yıllardır açıklanamayan gizemlerden bir tanesi ise kendi Güneş sistemimizden. Dünya, güneş sistemimizdeki gezegenlerin çoğu gibi saat yönünün tersine döner. Ancak Venüs ve Uranüs Güneş etrafında dönen diğer gezegenlerden farklılık gösterir. Venüs kendi ekseni etrafında saat yönünde döner. Uranüs ise dönme eksenini yörünge düzlemine neredeyse yatay hale getiren 98o‘lik bir eğime sahiptir. Bu, diğer gezegenler gibi yana doğru dönmek yerine, Uranüs’ün yukarıdan aşağıya döndüğü anlamına gelir! 

Ayrıca, Uranüs kendi etrafındaki bir dönüşünü yaklaşık 17 saatte tamamlar. Bu da bildiğimiz anlamda gece gündüz döngüsü yaşanmadığı anlamına da gelir. Dahası gaz ve tozdan oluşan gezegenin yalnızca kendisi değil etrafında dönen halkaları ve 27 doğal uydusu da Uranüs etrafındaki dönüşlerini gezegenlerin yörünge düzlemine eğimli biçimde gerçekleştirir.

Gezegenlerin eksen eğiklikleri ve dönüş yönü

Güneş Sistemi’ndeki tüm gezegenlerin aynı şekilde dönmeleri beklenirdi çünkü sistemimizin ritmi bu şekilde. Venüs ve Uranüs’ün bu kurala neden uymadıkları konusunda net bir bilgiye sahip değiliz. Dönme yönündeki bu gariplikler bilim insanlarını uzun zamandır meşgul ediyor. Ortaya atılan ve genelde kabul gören hipotezlerin bir kısmı, onların da bir zamanlar doğru yönde döndüklerini söylüyor. Ve sonra bir biçimde yön değiştirdiler. Peki ama bu nasıl gerçekleşti?

Uranüs ve Uyduları

Uranüs ve uydularının dönüşleri

2011’de simülasyonlar, birçok küçük çarpışmanın Uranüs’ün eksen etrafında 98 derecelik bir dönüş açısına neden olabileceğini ortaya atmıştı. Yakın zamanda yapılan bir araştırma da Güneş Sistemi’nin erken zamanlarında Dünya’nın 1 ile 3 katı arasında kütleye sahip küçük bir donmuş gezegenin genç Uranüs’e çarparak hem yörünge düzlemini bozmasına hem de gaz devinden bir miktar kütlenin yörüngeye saçılmasıyla halkalarının ortaya çıkmasına neden olduğunu ortaya koydu. Araştırmacılar bu sonuca gezegenlerin etrafındaki uyduların oluşumunu bilgisayar ortamında yeniden canlandırmak için ürettikleri yazılım aracılığıyla ulaştı. ( Araştırmayı incelemek isterseniz: Mysteries of Uranus’ oddities explained )

Saat Yönünde Dönen Venüs

Eğer Venüs’te yaşıyor olsaydık günlerimiz yıllardan daha uzun olurdu. (Ve Güneş batıdan doğardı.) Bunun nedeni Venüs, kendi etrafında dönüşünü 243 Dünya gününde tamamlarken; Güneş etrafındaki bir tam dönüşü 225 Dünya gününde gerçekleşir. Venüs ve Dünya dönüşleri; kaynak: https://dl0.creation.com/articles/p136/c13626/venus-rotation.jpg

Venüs’ün neden ters yöne doğru döndüğünü açıklayan hipotezlerden ilki Venüs’ün milyonlarca yıl önce, dev bir asteroid ile çarpışması sonucunda yönünün değişmiş olmasıdır. Ancak bu hipotez ile ilgili yapılan çalışmalar sonucunda bunun doğru olmadığını biliyoruz. Çünkü bir gezegenin dönüşünü tersine çevirecek kadar büyük etki yaratan bir çarpışma gezegenin kendisini yok edecek kadar güçlü olmalıydı. Bunun üzerine gökbilimciler başka açıklamalar bulmaya çalıştılar.

Bunlardan biri, Venüs’ün kademeli olarak yavaşlamış ve sonra yönünü değiştirmiş olabileceğidir. Gökbilimciler, Güneş’in güçlü kütleçekim etkisinin Venüs atmosferini çektiğini ve bu sebeple atmosferin kararsız bir yapıda gelgit etkisine maruz kalmış olabileceğini söylüyor. Buna bir de diğer gökcisimleriyle yaşamış olabileceği çarpışmaların etkisi eklenince önce dönüş hızının yavaşlayıp durma noktasına geldiği, ardından yön değiştirdiği düşünülüyor.

Gökbilimciler, Güneş’in güçlü kütleçekim etkisinin, Venüs’ün yoğun atmosferini çektiğini düşünüyor. Bu olayın yaratacağı atmosferik gelgitler ve diğer gezegenlerden gelen gelgit çekimlerinin oluşturduğu torklar, gezegenin dönüşünü tersine çevirmek için birleşmiş olabilir. Kaynak: https://static.cambridge.org/

Bir başka teori ise çarpışma teorisine geri dönüyor. Bu teoriye göre güneş sisteminin ilk günlerinde, Venüs şimdi olduğundan çok daha küçük boyuttaydı ve neredeyse eşit boyutlu bir göksel nesnenin çarpması sonucunda dönüş yönü değişti. Çarpışan iki kütlede birleşerek bugün gördüğümüz Venüs gezegenini oluşturdu.

Şu an için Güneş Sistemimizin gezegen ailesinde Venüs ve Uranüs’ü tuhaf yapan şeyin kaynağından kimse yüzde yüz emin değil. Bu soruya net bir cevap bulabilmek için öncelikle Güneş Sistemi’nin başlangıç aşamasında yaşananları bilmeliyiz. Bunu başarabilirsek, Venüs’ün neden bu kurala uymadığını da anlayabiliriz. Venüs’e bir sonraki yakından bakışımız, Merkür’e doğru yola çıkan ve 2018’de fırlatılan BepiColombo sondası ile yapılan bir görevden gelecek. Bu görev bilim insanlarının gizemi çözmesine yardımcı olabilir.

Kaynak: Why Are Venus And Uranus Spinning in The Wrong Direction? https://www.sciencealert.com/

Matematiksel

İrem Şalk

Çocukluğumda matematiğe ve lise ile birlikte ise fiziğe ilgi duymaya başladım. Şu an İTÜ-Fizik mühendisliği 4. Sınıf öğrencisiyim. Hayal etmeyi ve yeni şeyler keşfetmeyi sevmemin; doğa ve sanata olan düşkünlüğümün temelinde evrenin bu köşesinde anlamaya çalıştığımız doğa bilimlerini görüyorum. Bu yüzden, benim doğa da gördüğüm hayran bırakacak güzelliği, kaosu ve sadeliği, belirlenemez ve belirlenebilir davranışları imkanım olduğu kadar başkaları ile paylasabilmek için yazılar yazma kararı aldım. Hep birlikte yüzümüzü aydınlığa ve bilime dönebilmemiz umuduyla.

Bir Yorum

  1. Merhaba
    Bilime merak uyandırma çabanız takdire değer. Sayenizde farklı farklı yasalardan, bilgilerden haberdar oluyoruz. Teşekkürler.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Bu Yazılarımıza da Bakmanızı Öneririz

Başa dön tuşu