Matematik

Sonsuzluk Nedir? Sonsuzdan Büyük Sonsuz Ne Anlama Gelir?

Sonsuzluk tek bir büyüklük değildir. Cantor’un çalışmaları, bazı sonsuz kümelerin diğerlerinden daha büyük olabileceğini göstererek matematiğin sonsuzluk anlayışını kökten değiştirdi.

Bir anlamda hepimiz sonsuzluğun ne olduğuna dair bir sezgiye sahibiz. 1, 2, 3, 4 diye saymaya başladığımızda ne kadar ilerlersek ilerleyelim her zaman bir sonraki sayıya geçebiliriz. Sonu olmayan bir doğru ya da sınırı bulunmayan bir evren düşündüğümüzde de benzer bir fikirle karşılaşırız: Yolculuk devam eder, fakat hiçbir zaman sona ulaşmayız.

Aristoteles bu düşünceyi potansiyel sonsuzluk kavramıyla açıklamıştı. Buradaki sonsuzluk tamamlanmış bir nesneden çok, sonsuza kadar sürdürebileceğimiz bir süreçtir. Her sayının ardından başka bir sayı gelir; bir doğruyu ne kadar uzatırsak uzatalım biraz daha uzatabiliriz.

Ancak matematikte sonsuzluk bundan daha şaşırtıcı davranır. Çünkü matematikçiler yalnızca sonsuza kadar devam eden süreçlerle değil, sonsuz sayıda eleman içeren kümelerle de çalışır. Üstelik bu kümelerin hepsi aynı büyüklükte değildir. Başka bir deyişle, matematikte bazı sonsuzluklar gerçekten diğerlerinden daha büyüktür.

Sonsuz Kümeleri Nasıl Karşılaştırırız?

Sonlu iki kümenin büyüklüğünü karşılaştırmak kolaydır. Elemanlarını sayar ve sonuçlara bakarız. Sonsuz kümelerde ise sayma işlemini tamamlayamayız. Bu nedenle matematikçiler birebir eşleme yöntemini kullanır.

Bir salondaki insanlar ile sandalyeleri düşünün. Her insana bir sandalye düşüyor ve hiçbir sandalye boş kalmıyorsa iki grubun aynı büyüklükte olduğunu söyleyebiliriz. Kaç kişi ya da kaç sandalye bulunduğunu bilmemize gerek kalmaz. Eşleme, iki grubun aynı sayıda elemana sahip olduğunu gösterir.

Aynı fikri sonsuz kümelere de uygulayabiliriz. Doğal sayılar 1, 2, 3, 4, 5 biçiminde sonsuza kadar devam eder. Çift sayılar ise 2, 4, 6, 8, 10 biçiminde ilerler. İlk bakışta çift sayıların doğal sayıların yalnızca yarısını oluşturduğunu düşünebiliriz. Ancak her doğal sayıyı iki katıyla eşleştirebiliriz. 1 sayısı 2 ile, 2 sayısı 4 ile, 3 sayısı 6 ile eşleşir ve bu düzen sonsuza kadar devam eder.

Bu eşleme sonucunda hiçbir doğal sayı ve hiçbir çift sayı dışarıda kalmaz. Bu nedenle doğal sayılar ile çift sayılar aynı büyüklükte sonsuz kümelerdir.

Sayılabilir ve Sayılamayan Sonsuzluk Nedir?

Matematikçiler elemanlarını doğal sayılarla birebir eşleştirebildikleri sonsuz kümelere sayılabilir sonsuz der. Buradaki sayılabilir sözcüğü, bütün elemanları gerçekten tek tek sayıp işlemi tamamlayabileceğimiz anlamına gelmez. Önemli olan, kümenin elemanlarını 1, 2, 3, 4 biçiminde doğal sayılarla eşleştirebilmemizdir.

Doğal sayılar böyle bir kümedir. Tam sayılar da aynı özelliğe sahiptir. Tam sayıları 0, 1, −1, 2, −2, 3, −3 biçiminde sıralayabilir ve her birine bir doğal sayı karşılık verebiliriz. Rasyonel sayılar daha şaşırtıcı bir örnek oluşturur. 1/2, 5/6 ve 17/4 gibi iki tam sayının oranı biçiminde yazabildiğimiz sayıların sayısı sonsuzdur.

Üstelik herhangi iki doğal sayı arasında bile sonsuz sayıda rasyonel sayı bulunur. Buna rağmen rasyonel sayıları belirli bir yöntemle listelemek ve doğal sayılarla birebir eşleştirmek mümkündür. Bu nedenle doğal sayılar, tam sayılar ve rasyonel sayılar aynı büyüklükte sonsuz kümelerdir.

Gerçel sayılara geçtiğimizde tablo değişir. Sayı doğrusundaki her nokta bir gerçel sayıya karşılık gelir ve yalnızca 0 ile 1 arasındaki sayıların tamamını düşünmek bile yeterlidir. Cantor, bu sayıların doğal sayılar gibi eksiksiz biçimde listelenemeyeceğini gösterdi.

Bu sonuç, gerçel sayıların doğal sayılardan farklı türde bir sonsuzluk oluşturduğunu ortaya koyar. Doğal sayıları tek tek sıralayabilir ve her birine bir sıra numarası verebiliriz. Gerçel sayılarda ise hangi sıralamayı seçersek seçelim bazı sayılar listenin dışında kalır. Bu nedenle gerçel sayılar ise sayılamaz sonsuz bir küme oluşturur.

George Cantor Tüm Sonsuzlukların Aynı Olmadığını Gösterdi

Sonsuz kümelerin tuhaf davranışları Cantor’dan önce de matematikçilerin dikkatini çekmişti. Galileo, doğal sayılar ile kare sayıları karşılaştırdığında şaşırtıcı bir durum fark etti. Kare sayılar doğal sayıların yalnızca bir bölümünü oluşturmasına rağmen her doğal sayı bir kare sayıyla eşleşebiliyordu. Bu sonuç, sonsuz kümelerde parça ile bütün arasındaki ilişkinin sonlu kümelerdeki kadar basit olmadığını gösteriyordu.

Galileo bu garipliği fark etti, ancak sonsuzlukların büyüklüklerini sistemli biçimde karşılaştırma fikrini geliştiren kişi Georg Cantor oldu. Cantor, 19. yüzyılın sonlarında sonsuz kümeleri birebir eşlemeler üzerinden incelemeye başladı. Böylece sonsuzluğu belirsiz bir fikir olmaktan çıkarıp matematiksel olarak karşılaştırılabilen bir kavrama dönüştürdü.

georg cantor
“Sonsuzluk nedir?” sorusuna aradığı ve bulduğu cevap onun akıl sağlığını etkiledi ve sonunu hazırladı.

Cantor’un ulaştığı en önemli sonuçlardan biri, bütün sonsuz kümelerin aynı büyüklükte olmadığını göstermesiydi. Bazı sonsuz kümeler doğal sayılarla eşleştirilebilirken, bazıları bundan daha büyük bir yapı oluşturuyordu. Bu sonuç matematik dünyasında büyük bir kırılma yarattı. Çünkü sonsuzluk artık tek bir büyüklük olarak düşünülemezdi.

Cantor çalışmalarını ilerlettikçe daha da güçlü bir sonuca ulaştı. Her sonsuz kümeden daha büyük başka bir sonsuz küme oluşturmak mümkündü. Böylece matematikte tek bir sonsuzluk yerine, giderek büyüyen bir sonsuzluk hiyerarşisi ortaya çıktı.

Bu yeni yaklaşım ilk yıllarda ciddi tartışmalara yol açtı. Bazı matematikçiler Cantor’un sonsuz kümelerle yaptığı işlemleri kabul etmekte zorlandı. Buna rağmen Cantor’un fikirleri zamanla modern küme kuramının temelini oluşturdu ve matematiğin sonsuzluk anlayışını kalıcı biçimde değiştirdi.

Cantor’un çalışmaları, sonsuzlukların da kendi içinde farklı büyüklüklere sahip olduğunu gösterdi. Alef sayıları, sonsuz kümelerin kardinalitelerini ifade eder ve Cantor’un ortaya koyduğu sonsuzluk hiyerarşisini anlamamızı sağlar.

Alef sayılarını ve daha büyük sonsuzlukların nasıl tanımlandığını ayrı bir yazıda ele aldık: Alef Sayıları Ne Anlama Gelir? Sonsuzlukların Büyüklüğü Nasıl Ölçülür?


Kaynaklar ve ileri okumalar

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.