Sanat ve Edebiyat

Nergis Metamorfozu: Salvador Dali ve Sigmund Freud Buluşması

Metapmorphosis of Narcissus yani Narcissus’un Metamorfozu ya da Nergis Metamorfozu, İspanyol sürrealist ressam Salvador Dali’nin Tate Modern’de sergilenen 1937 tarihli eseridir. Avrupa’daki sürrealist hareketin önemli bir üyesi olarak kabul edilen Dali, Andre Breton’un sürrealizm üzerine yazılarından, özellikle de Manifeste du surréalisme’den etkilenmiştir. Dali’nin “Nergis Metamorfozu”, paranoyak-eleştirel dönemini içeren ilk eser olarak kabul edilmektedir.

Mitolojide Narcissus Kimdir?

Narcissus, Yunan mitolojisinde suya yansıyan suretine âşık olup, aşkından ölerek nergise dönüşen bir gencin öyküsüdür. Mitin çok odaklı yapısı farklı bilim alanları yanında sanat ve sanatçılar içinde araştırma konusu olmuş, farklı zamanlarda ve farklı biçemlerde sanatçıların eserlerine yansımıştır. Nergis çiçeğine adını veren Narcissus miti çok geniş bir coğrafyada çok farklı kültürler üzerinde yıllarca etkili olmasından dolayı birçok farklı versiyonları bulunmaktadır. Ayrıca, Narsisizm kelimesinin kökeninin Narcissus adlı bu mitolojik karaktere dayandığı bilinmektedir.

Narcissus
John William Waterhouse, Ekho ve Narkissos,1903.

Bir peri kızı olan Echo, bir gün Narcissus adında son derece yakışıklı bir avcı görür. Echo bu genç avcıya aşık olur. Ancak Narcissus bu sevgiye karşılık vermez ve peri kızını umursamayarak yanından uzaklaşır. Echo bu durum karşısında günden güne erir ve sonunda da içine kapanarak ölür. Echo’nun vücudundan arta kalan kemikleri kayalara, sesi ise bu kayalarda yankılara dönüşür.

Bunun sonucunda intikam Tanrıçası Nemesis, Narcissus’u kusuruna uygun bir şekilde cezalandırmaya karar verir. Bir gün bir su havuzunun yanından geçerken kendi yansımasını gördü ve hemen aşık oldu. Gözlerini asla kendinden alamaz ve kendi güzelliğine tapar. Narcissus sonucunda suyun başından ayrılamaz ve bir hiçliğe mahkum olur. Sonunda da Tanrılar Narcissus’u bir çiçek olarak ölümsüzleştirir.

Bu mitolojik öykü Publius Ovidius Naso isimli Romalı şairin Metamorphoses adlı eserinde yer almaktadır. Bu hikayenin günümüzdeki Karaburun’da Mimas Dağı’nda geçtiği söylenir. Aşağıda göreceğiniz eser de Salvador Dali’nin sürreal bakış açısıyla bu mitolojik hikayeyi yorumlamış halidir. Narcissus hikayesi, çok kez tuvale yansımıştır. Ancak hiçbiri Dali’nin yorumu kadar benzersiz değildir. 

Narcissus’un Metamorfozu Yani Nergis Metamorfozu Bize Ne Anlatıyor?

Dali Nergis Metamorfozu isimli çalışmasında, yansımalı çift görüntüler kullanmıştır. Başta heykel formunda çaresizce kendine kavuşmayı beklerken taşlaşmış ve başını dizine koymuş gibi algılanan Narcissus, aslında elinde yumurtayı tutan gri bir eldir.

Narcissus'un Metamorfozu
Yumurta tutan bir el: Dalí, ustaca bir kolaylıkla, iki önemli, çelişkili temayı yan yana koymayı başarır. Yumurta ve çiçek yeni yaşamın yaratılışını simgeler, onları taşıyan el ise zaten çatlamış, kemikleşmiş ve ölmüştür.

Dali ve Paranoyak Eleştirel Yöntem

İkili görüntünün kullanımı, Dalí’nin 1930’ların başından beri geliştirmekte olduğu paranoyak eleştirel yöntemin etkisinin bir sonucudur. Bunu, illüzyon ve gerçeklik arasındaki ayrım çizgisini çarpıtmayı amaçladığı bir “akıl yürütme çılgınlığı” biçimi olarak tanımladı. Ancak Nergis Metamorfozu sanatçının psikanalize olan ilgisiyle yakından bağlantılı olduğu için çok daha karmaşık ögeler içeriyordu.

Bir deliyle benim aramda tek bir fark var. Deli aklının yerinde olduğunu sanır. Bense deli olduğumu biliyorum.

– Salvador Dali.

Dalí, psikanalizin kurucusu Sigmund Freud’un bir hayranıydı. Freud, narsisizm terimini bastırılmış cinsellikle bağlantılı bir kişilik bozukluğunun potansiyel bir nedeni olarak ortaya atmıştı. Dalí’nin bu konuda kendi korkuları vardı ve bu korkular ancak karısı Gala ile tanıştıktan sonra yatışmıştı.

Salvador Dali, eserinde yan yana duran iki el betimlemiştir. Bir elde yumurtanın çatlamasıyla açan bir nergis çiçeği diğer elde ise ölen bir nergis çiçeği vardır. İki el arasındaki ilişki, biri ölümü, diğeri ise doğumu temsil etmektedir. Dali’nin resim ile beraber yazdığı ve beraber sergilenmesini istediği şiiri hem eser hem de sanatçı hakkında bilgiler içermektedir. Kendisini Narkissos figürü olarak çiçeği ise ilhamı olan eşi ve hayatının aşkı Gala olarak sembolize etmektedir. Onun diğer çalışmalarında olduğu gibi bu resimde de görüntü belirsiz ve kişisel yorumlara açıktır.

Salvador Dali ve Sigmund Freud Buluşması

1938’de, birkaç denemeden sonra, Dali nihayet kahramanı Freud ile tanıştı. Tanıştığı zaman yanına Nergis Metamorfozu isimli resmini de aldı. Toplantı, Edward James ve Stefan Zweig tarafından gerçekleştirildi. Dali, resminin Freud’un narsisizmin psikanalitik kuramının tartışmasına katılmasını umuyordu.

salvador dali
Freud Portresi – Salvador Dali

Dali, klasik sürrealistlerin izinden giderek bilinçaltının dışavurumuyla ilgilendiği için Freud’un yazılarını, kitaplarını pür dikkat okuyordu. Freud ise onu bu denli seven Dali’yi “içten ve fanatik” olarak tanımlıyor ve “gözlerinin büyüleyici bir dünyayı keşfettiğini” düşünüyordu. Dali’ye ziyaret sırasında Freud’un bir portresini çizme izni de verildi. Bu çizimler Ressam Salvador Dali tarafından kurulan özel bir kültürel kurum olan Gala-Salvador Dali Vakfı’nda sergilenmektedir.


Göz atmak isterseniz


Kaynaklar ve ileri okumalar

  • Freud, Dalí and the Metamorphosis of Narcissus; Yayınlanma tarihi: 24 Şubat 2019; Bağlantı: https://www.freud.org
  • Dali’s Metamorphosis of Narcissus: A Classic Greek Myth Told in Surreal Art; https://theculturetrip.com
  • Metamorphosis of Narcissus: When Salvador Dalí met Sigmund Freud; https://henitalks.com/
  • Metin Uçar, NARKİSSOS MİTİNİN GÖRSEL SANATLARA YANSIMASI; Güzel Sanatlar Fakültesi Sanat Dergisi, Haziran’19 Cilt:12 Sayı:23, ISSN 1308-2698, https://dergipark.org.tr

Matematiksel

Başa dön tuşu