Matematik

Richter Ve Mercalli Ölçeği Nedir? Depremlerin Büyüklüğü Ve Şiddeti Ne Anlama Gelir?

7 büyüklüğündeki bir deprem, 6 büyüklüğündekinden yalnızca biraz daha mı güçlüdür? Matematik, bu küçük farkın neden yaklaşık 32 kat daha fazla enerji anlamına geldiğini açıklıyor.

Deprem haberlerinde sık sık 5, 6 veya 7 büyüklüğünde depremlerden söz edildiğini duyarız. İlk bakışta bu sayılar arasındaki fark küçük görünür. Ancak 7 büyüklüğündeki bir deprem, 6 büyüklüğündeki bir depremden yaklaşık 32 kat daha fazla enerji açığa çıkarır. İki büyüklük birimi arasındaki fark ise yaklaşık 1.000 katlık bir enerji farkına karşılık gelir.

Üstelik daha büyük bir deprem her zaman daha fazla yıkım anlamına gelmez. Depremin gerçekleştiği derinlik, yerleşim yerlerine uzaklığı, zeminin özellikleri ve yapıların dayanıklılığı, ortaya çıkan hasarı önemli ölçüde etkiler.

Bilim insanları depremleri değerlendirirken bu nedenle iki farklı kavram kullanır: büyüklük ve şiddet. Richter ölçeği depremin büyüklüğünü belirlemek için geliştirilmişken Mercalli ölçeği, depremin belirli bir yerde nasıl hissedildiğini ve ne tür etkiler oluşturduğunu tanımlar.

Richter Ölçeği Nedir?

1935 yılında Amerikalı sismolog Charles F. Richter, depremlerin büyüklüğünü karşılaştırmak için matematiksel bir yöntem geliştirdi. Richter’in amacı, bir depremin büyüklüğünü yalnızca insanların hissettiklerine veya yapıların gördüğü hasara dayanarak değil, sismografların kaydettiği verilere göre belirlemekti.

Richter, çalışmalarında sismik dalgaların sismograflarda oluşturduğu en büyük genliği esas aldı. Ancak bir depremden yayılan dalgalar uzaklaştıkça genellikle zayıfladığı için ölçüm yapılan istasyonun depreme uzaklığını da hesaba katmak gerekiyordu.

Böylece yerel büyüklük ölçeği (ML) ortaya çıktı. Sonradan Richter ölçeği olarak tanınan bu yöntem, özellikle Güney Kaliforniya’daki depremleri karşılaştırmak amacıyla geliştirilmişti.

Richter’in yaklaşımındaki en önemli yeniliklerden biri, deprem büyüklüğünü logaritmik bir ölçekle ifade etmesiydi. Bu sayede birbirinden çok farklı büyüklükteki depremleri aynı ölçekte karşılaştırmak mümkün oldu

Deprem Büyüklüğü Neden Logaritmik Bir Ölçekle Ölçülür?

Günlük yaşamda çoğunlukla doğrusal ölçekler kullanırız. Örneğin bir cetvelde 1, 2 ve 3 santimetre arasındaki farklar eşittir. Her adımda uzunluk bir santimetre artar.

Logaritmik ölçeklerde ise durum farklıdır. Her adım, ölçülen niceliğin belirli bir katsayıyla çarpılmasını ifade eder. Deprem büyüklüklerinde bu katsayı, sismik dalgaların ölçülen genliği açısından 10’dur.

Örneğin Richter’in yerel büyüklük ölçeğinde, ölçüm koşulları ve uzaklık düzeltmeleri aynı kabul edildiğinde, 6 büyüklüğündeki bir deprem için kaydedilen genlik 5 büyüklüğündekinin 10 katıdır. Büyüklük farkı iki birime çıktığında bu oran 100 kata ulaşır.

Bu ilişkiyi matematiksel olarak A₂/A₁ = 10(M₂ − M₁) biçiminde ifade ederiz. Burada A ölçülen dalga genliğini, M ise deprem büyüklüğünü temsil eder. Peki sarsıntının genliğindeki bu artış, açığa çıkan enerjiyi nasıl etkiler?

İşte burada daha dikkat çekici bir matematiksel ilişkiyle karşılaşırız. Depremin açığa çıkardığı enerji, büyüklükle doğrusal biçimde artmaz. Kullanılan yaygın yaklaşık bağıntıya göre büyüklükteki her bir birimlik artış, açığa çıkan enerjinin yaklaşık 31,6 katına çıkması anlamına gelir.

Enerji oranını yaklaşık olarak E₂/E₁ = 10(1,5 × (M₂ − M₁)) formülüyle hesaplarız. Burada E açığa çıkan enerjiyi, M ise deprem büyüklüğünü temsil eder. Buna göre iki deprem arasında bir büyüklük birimi fark varsa enerji oranı 10^1,5, yani yaklaşık 31,6 olur. Fark iki birime çıktığında ise 10³ = 1.000 sonucunu elde ederiz.

Genlik sütunu, Richter tipi genlik temelli ölçeklerdeki ideal karşılaştırmayı gösterir. Modern moment büyüklüğü ölçeğinde ise aynı genlik oranını her ölçüm için doğrudan kullanamayız.

Bu matematiksel ilişki, görünüşte birbirine yakın iki deprem büyüklüğünün neden çok farklı miktarlarda enerjiye karşılık geldiğini açıklar.

Richter Ölçeği Günümüzde Hâlâ Kullanılıyor mu?

Richter ölçeği, deprem büyüklüklerinin ölçülmesinde önemli bir dönüm noktasıydı. Ancak zamanla bazı sınırlılıkları ortaya çıktı.

Özellikle çok büyük depremlerde, sismik dalgaların belirli özelliklerine dayanan büyüklük hesaplamaları depremin gerçek fiziksel ölçeğini yeterince iyi yansıtmayabiliyordu. Bu sorun, sismologları farklı ölçüm yöntemleri geliştirmeye yöneltti.

Günümüzde büyük depremleri değerlendirmek için genellikle moment büyüklüğü ölçeği (Mw) kullanılır. Bu yöntem, yalnızca sismograflarda kaydedilen dalga genliğine dayanmaz. Deprem sırasında kırılan fayın yüzey alanını, fay boyunca gerçekleşen ortalama kayma miktarını ve kayaçların rijitliğini dikkate alır. Bu üç niceliğin çarpımı sismik momenti verir.

Moment büyüklüğü, bu sismik momentten logaritmik bir bağıntıyla hesaplanır. Böylece çok büyük depremlerin fiziksel boyutlarını daha güvenilir biçimde karşılaştırmak mümkün olur.

Mercalli Şiddet Ölçeği Nedir?

Depremin büyüklüğünü bilmek, yeryüzünde nasıl hissedildiğini veya ne kadar hasara yol açtığını anlamak için yeterli değildir. İşte Mercalli ölçeği bu noktada devreye girer.

İtalyan sismolog Giuseppe Mercalli, 1902 yılında depremlerin gözlemlenen etkilerini sınıflandırmak için bir şiddet ölçeği geliştirdi. Bu yaklaşım daha sonraki yıllarda çeşitli değişikliklere uğradı. Günümüzde kullanılan Değiştirilmiş Mercalli Şiddet Ölçeği’nin (MMI) yaygın biçimi, 1931 yılında Harry Wood ve Frank Neumann tarafından düzenlendi.

Mercalli ölçeği, Richter ölçeğinin aksine depremin kaynağındaki büyüklüğü hesaplamaz. Bunun yerine belirli bir yerdeki sarsıntının insanlar, yapılar ve çevre üzerindeki etkilerini değerlendirir.

Ölçek, Roma rakamlarıyla gösterilen 12 dereceden oluşur. Bu dereceler arasında Richter ölçeğindeki gibi sabit bir matematiksel oran bulunmaz. Örneğin Mercalli VIII şiddeti, Mercalli IV şiddetinin iki katı anlamına gelmez.

Bir depremin büyüklüğü, kullanılan büyüklük ölçeğine göre belirlenen tek bir değerdir. Buna karşılık şiddeti, depremin hissedildiği yere bağlı olarak değişir.

Örneğin 7 büyüklüğünde bir deprem meydana geldiğini düşünelim. Fay kırılmasına yakın bir yerleşim bölgesinde Mercalli şiddeti VIII olarak değerlendirilebilir. Daha uzaktaki bir şehirde ise aynı depremin şiddeti IV düzeyinde kalabilir.

Bu farklılığın başlıca nedenlerinden biri, sismik dalgaların kaynaktan uzaklaştıkça genellikle zayıflamasıdır. Ancak uzaklık tek belirleyici değildir.

Zeminin özellikleri de sarsıntıyı önemli ölçüde etkiler. Özellikle bazı yumuşak tortul zeminler, belirli frekanslardaki deprem dalgalarını büyütebilir. Bu nedenle aynı depreme yaklaşık eşit uzaklıkta bulunan iki yerleşim yeri farklı düzeylerde sarsılabilir.

Depremin derinliği, kırılmanın ilerleme yönü, yerel jeolojik yapı ve binaların özellikleri de gözlemlenen etkileri değiştirir.

Sonuç Olarak

Richter ve Mercalli ölçekleri, depremleri iki farklı açıdan değerlendirmemizi sağlar. Richter’in geliştirdiği logaritmik yaklaşım, deprem büyüklüklerini matematiksel olarak karşılaştırmamıza olanak tanırken Mercalli ölçeği, sarsıntının belirli bir yerde oluşturduğu etkileri tanımlar.

Ancak bir depremin büyüklüğünü bilmek, ne kadar yıkıcı olacağını belirlemek için yeterli değildir. Depremin derinliği, zeminin özellikleri ve yapıların dayanıklılığı da sonuç üzerinde belirleyici rol oynar.

Peki, depremlerin büyüklüğünü ölçebiliyor ve hangi bölgelerin daha fazla risk altında olduğunu belirleyebiliyorsak neden bir sonraki büyük depremin ne zaman gerçekleşeceğini söyleyemiyoruz? Bu sorunun yanıtını Depremleri Neden Hâlâ Tahmin Edemiyoruz? başlıklı yazımızda bulabilirsiniz.


Kaynaklar ve ileri okumalar: 

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.