Romalı filozof Seneca, “Öğretirken öğreniyoruz” sözüyle yüzyıllar önce öğretmenin öğrenme üzerindeki güçlü etkisini dile getirmişti. Günümüzde bilim insanları bu eski gözlemi modern araştırmalarla destekliyor ve öğretmenin öğrenme sürecini nasıl güçlendirdiğini somut biçimde ortaya koyuyor. Bu olguya artık belirli bir ad da veriliyor: Protege Effect ya da Türkçede kullanılan adıyla “Çırak Etkisi”.
Bir şey öğrenmek ve öğretmek söz konusu olduğunda süreç çoğu zaman tek yönlü olarak düşünülür. Öğretmen bilgiyi aktarır, öğrenci de bu bilgiyi öğrenir. Ancak araştırmalar bu bakışın eksik olduğunu gösterir.
Çünkü öğretme süreci yalnızca öğreneni değil, öğreten kişiyi de etkiler. Aslında herkes öğretici olabilir ve bir konuyu başkasına anlatma çabası, kişinin kendi bilgisini daha sağlam biçimde yapılandırmasına yardımcı olur.
Protege etkisi de tam olarak bunu ifade eder. Bir başkasına bir konuyu öğretmeye çalışan kişi, bilgiyi yeniden düzenlemek ve açıklamak zorunda kalır. Bu süreçte kendi anlayışı derinleşir.
Protege (Çırak) Etkisi Neden İşe Yarar?
Protege etkisinin temelinde, öğretme sürecinin öğrenmeyi pasif bir etkinlikten aktif bir sürece dönüştürmesi vardır. Bir başkasına bir konuyu öğretmek, bilgiyi yalnızca yüzeysel olarak öğrenmekle yetinmeyi değil, onu derinlemesine kavramayı gerektirir.
Bir konuyu açıklamak için öğretici önce kendisi anlamak zorundadır. Ardından bu bilgiyi düzenler ve karşısındaki kişinin anlayabileceği bir biçime dönüştürür. Bu süreç, öğrenmenin hem daha etkili hem de daha kalıcı olmasını sağlar.
Birine bir şey öğretmeye çalışırken kişi kendi bilgi eksikliklerini de fark eder. Bir kavramı açıklarken duraksamak ya da bir soruya açık bir yanıt verememek, konunun henüz tam olarak anlaşılmadığını gösterir. Bu farkındalık öğreticiyi eksik noktaları yeniden gözden geçirmeye ve bilgisini pekiştirmeye yönlendirir.
Öğretme süreci öğrenmeye ayrıca bir amaç ve sorumluluk duygusu kazandırır. Öğretici yalnızca kendisi için değil, karşısındaki kişinin de öğrenebilmesi için çaba gösterir. Bu durum öğrenmeyi daha motive edici hâle getirir.
Öğretmek aynı zamanda bilgiyi hafızaya daha güçlü biçimde yerleştirir. Bir bilgiyi başkasına aktarmak, onu zihinde tekrar tekrar işlemeyi gerektirir. Bu tekrarlar öğrenilenlerin unutulmasını zorlaştırır ve hatırlamayı kolaylaştırır.
Üstelik bu faydalar yalnızca akademik bilgilerle sınırlı değildir. Motor beceriler söz konusu olduğunda da benzer bir etki görülür. Voleybol, yüzme ya da benzeri spor becerileri öğretme amacıyla öğrenildiğinde, bireyin performansında belirgin bir artış meydana gelebilir.
Protege Etkisi İle İlgili Yapılan Bir Çalışma
Aristoteles, bir kavramı anlamanın en etkili yolunu kısa ve öz bir şekilde şu şekilde ifade etmiştir: “Bilenler yapar; anlayan öğretir.” Bu görüş, öğretim sürecinin, öğrenme üzerindeki güçlü etkisini vurgular. 1980’lerde Jean-Pol Martin, bu kadim bilgeliği yeniden gündeme taşıdı. Martin’in çalışmaları, öğrencilerin daha küçük sınıflardaki öğrencilere ders anlatması gibi pratiklerin öğrenme üzerindeki olumlu etkilerini bilimsel olarak destekledi.
1982 yılında yapılan bir meta-analiz, öğrencilerin akranlarına veya kendilerinden küçüklere ders anlatmasının sadece ders alan öğrenciler üzerinde değil, aynı zamanda ders anlatanlar üzerinde de önemli faydalar sağladığını ortaya koydu.
65 bağımsız çalışmayı kapsayan bu analiz, ders veren öğrencilerin hem akademik başarılarını artırdığını hem de öğrenme materyallerine karşı daha olumlu bir tutum sergilediklerini gösterdi. Bu bulgular, öğreterek öğrenme yaklaşımının çift yönlü bir fayda sağladığını bilimsel olarak kanıtladı.
Zamanla, öğreterek öğrenmenin etkinliğini destekleyen daha fazla kanıt birikti. Yapılan araştırmalarda, özellikle küçük kardeşi olan ve onlara ders anlatan çocukların IQ seviyelerinde artış görüldüğü saptandı. Bu bulgu, öğretme eyleminin yalnızca kısa vadeli değil, aynı zamanda uzun vadeli bilişsel faydalar sağlayabileceğini ortaya koydu.
Protege Etkisinden Nasıl Fayda Sağlayabiliriz?
Bu yöntemi uygulamanın en basit yolu, konuyu kendi kendinize anlatmaktır. Öğrendiğiniz bilgiyi yüksek sesle tekrar edebilir ve sanki bir ders veriyormuş gibi açıklayabilirsiniz. Böyle yaptığınızda bilgiyi zihninizde düzenler, eksik kalan noktaları daha kolay fark edersiniz.
Elbette mümkünse bir konuyu gerçekten bir başkasına anlatmak daha da etkili olabilir. Bir çalışma grubunda bunu yapmak oldukça kolaydır. Eğer böyle bir ortam yoksa bir arkadaşınıza ya da aile üyelerinden birine anlatmayı deneyebilirsiniz.
Sonuçta bir konuyu öğretmeye çalışmak, o konuyu yeniden düşünmenizi ve daha iyi anlamanızı sağlar. Bu nedenle öğretmek, öğrenmenin en güçlü yollarından biridir.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- The Protégé Effect: How You Can Learn by Teaching Others; Bağlantı: https://effectiviology.com/
- Chase, C.C., Chin, D.B., Oppezzo, M.A. et al. Teachable Agents and the Protégé Effect. Increasing the Effort Towards Learning. J Sci Educ Technol 18, 334–352 (2009). https://doi.org/10.1007/s10956-009-9180-4
- Daou, Marcos & Buchanan, Taylor & Lindsey, Kyle & Lohse, Keith & Miller, Matthew. (2016). Expecting to Teach Enhances Learning: Evidence From a Motor Learning Paradigm. Journal of Motor Learning and Development. 4. 10.1123/jmld.2015-0036.
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
