Matematik

Doğada Normal Dağılım Neden Her Yerde Karşımıza Çıkıyor?

Gözlemleyip ölçebildiğimiz pek çok özellik normal dağılıma, yani çan eğrisine uyar. Bunun arkasında ise güçlü bir matematiksel neden vardır.

Bir bebek dünyaya geldiğinde doktorlar boyu, kilosu ve parmak sayısı gibi çeşitli temel özelliklerini ölçer. Bu değerlerin çoğu ortalamaya yakınsa bebeğin gelişimi normal olarak olağan kabul edilir. Ölçümler ortalamadan belirgin biçimde uzaklaştığında ise doktorlar bunun bir sağlık sorununa işaret edip etmediğini anlamak için bebeği daha yakından izler.

Buradaki “normal” sözcüğü, en sık karşılaşılan değerlerin çevresinde toplanmayı anlatır. Boy buna iyi bir örnektir. Yetişkinlerin büyük bölümü ortalama boya yakınken, çok uzun ya da çok kısa insanların sayısı daha azdır. Uç değerlere gittikçe bu sayı daha da azalır.

Doğada ölçtüğümüz pek çok özellikte buna benzer bir düzenle karşılaşırız. Değerler ortalamanın çevresinde yoğunlaşır, ortalamadan uzaklaştıkça daha seyrek hâle gelir.

Grafiğe döküldüğünde ortaya çanı andıran bir eğri çıkar. Buna normal dağılım ya da Gauss dağılımı denir. Peki normal dağılım neden doğada bu kadar sık karşımıza çıkar?

Normal Dağılım Nedir?

Normal dağılımı anlamak için zar örneğini düşünelim. Tek bir zar attığımızda 1, 2, 3, 4, 5 ve 6 sonuçlarının hepsi aynı olasılığa sahiptir. Bu yüzden tek zarın sonuçları çan eğrisi oluşturmaz.

İki zarı birlikte attığımızda ise durum değişir. Toplam 2 ile 12 arasında olabilir, fakat bu sonuçların olasılıkları eşit değildir. Örneğin toplamın 7 olması için altı farklı kombinasyon vardır. Buna karşılık toplamın 2 olması yalnızca 1+1 ile mümkündür. Bu nedenle 7 gibi ortadaki sonuçlar daha sık, 2 ve 12 gibi uçtaki sonuçlar daha seyrek görülür.

1, 2, 3, 4 veya 5 adil altı yüzlü zarın atılmasıyla ilgili dağılımların beklenen sonucu. Gördüğünüz gibi şeklimiz giderek daha fazla çan eğrisine benziyor.

Zar sayısını artırdığımızda bu etki daha da güçlenir. Bazı zarlar küçük, bazıları büyük değerler verir ve bu sonuçlar birbirini dengeler. Böylece toplamların büyük bölümü ortalama çevresinde toplanır. Çok küçük ya da çok büyük toplamlar ise giderek daha az görülür. Ortaya çıkan grafik de çan eğrisine, yani normal dağılıma benzemeye başlar.

Normal dağılımın doğada sık görülmesinin arkasındaki temel fikir budur. Birçok özellik tek bir etkene bağlı değildir. İnsan boyunu düşünelim. Genetik, beslenme ve gelişim koşulları gibi çok sayıda küçük etki birlikte sonucu belirler.

Bu etkilerin bazıları değeri artırırken bazıları azaltır. Sonuçta insanların büyük bölümü ortalama çevresinde toplanırken, çok kısa ya da çok uzun kişiler daha seyrek görülür.

Matematikte bu fikrin daha genel biçimine merkezi limit teoremi denir. Teorem, belirli koşullar altında çok sayıda bağımsız etkinin toplamının normal dağılıma yaklaşacağını söyler.

Normal Dağılım ile Nasıl Tanıştık?

Normal dağılımın öyküsü, 18. yüzyılda şans oyunları üzerine çalışan Abraham de Moivre ile başladı. De Moivre, çok sayıda yazı-tura atışında elde edilen sonuçları incelerken binom dağılımının belirli koşullarda çan biçimli bir eğriye yaklaştığını fark etti. Bu sonucu 1733 yılında yayımladı.

De Moivre
1756 yılındaki baskısında De Moivre “binom dağılımına normal yaklaşımı” sunarak ilk kez normal dağılımın eğrisini bulur. Ayrıca o dönem adlandırılmasa bile şu anki adıyla bilinen “standart sapmanın” ne olduğunu anlatır.

Pierre-Simon Laplace daha sonra De Moivre’ın çalışmasını geliştirdi ve normal dağılımın olasılık kuramındaki önemini ortaya koydu. 19. yüzyılda Carl Friedrich Gauss da ölçüm hatalarını incelerken aynı eğriyi kullandı. Normal dağılımın “Gauss dağılımı” olarak da bilinmesinin nedeni budur.

Ancak asıl önemli gelişme, bu eğrinin neden bu kadar sık ortaya çıktığının anlaşılmasıydı. 20. yüzyılın başında Aleksandr Lyapunov, bugün merkezi limit teoremi dediğimiz sonucu genel bir matematiksel biçimde ortaya koydu. Böylece çok sayıda bağımsız küçük etkinin bir araya geldiği durumlarda normal dağılımın neden tekrar tekrar karşımıza çıktığı daha açık hâle geldi.

Adolphe Quetelet ise 19. yüzyılda istatistiksel ortalama fikrini insan özelliklerine uyguladı. İnsanların boy, kilo, yaş ve benzeri özelliklerine ilişkin çok sayıda veri topladı ve bu değerlerin ortalamalarını hesapladı.

Quetelet’in asıl katkısı, “ortalama insan” fikrini geliştirmesiydi. Ona göre tek tek bireyler birbirinden farklı olsa da büyük topluluklara ait ölçümler belirli bir merkezin çevresinde toplanıyordu.

Böylece normal dağılım yalnızca astronomi ve ölçüm hatalarıyla ilgili bir matematiksel araç olmaktan çıktı; insan topluluklarını incelemek için de kullanılmaya başladı. Bu yaklaşım daha sonra demografi, sosyal bilimler ve istatistik üzerinde büyük etki yarattı.

Normal Dağılım Ne İşe Yarar?

Normal dağılım, bir veri grubundaki değerlerin ortalama çevresinde nasıl toplandığını görmemizi sağlar. İnsan boyları buna iyi bir örnektir. Yetişkinlerin büyük bölümü ortalamaya yakın bir boya sahipken, çok kısa ya da çok uzun insanların sayısı giderek azalır. Bu değerleri grafiğe aktardığımızda çan biçiminde bir eğri ortaya çıkar.

Doğada Normal Dağılım Neden Her Yerde Karşımıza Çıkıyor?
Bu dağılıma bakarak neyin ortalamanın altında ya da üstünde olduğunu söyleyebiliriz.

Örneğin belirli bir kadın grubunda ortalama boyun 164,7 santimetre, standart sapmanın ise 7,07 santimetre olduğunu düşünelim. Bu durumda kadınların büyük bölümü ortalama boyun çevresinde toplanır. 164,7 santimetreden uzaklaştıkça o boya sahip kadınların sayısı azalır.

Standart sapma, bu yayılımın ne kadar geniş olduğunu gösterir. Normal dağılımda değerlerin yaklaşık yüzde 68’i ortalamanın bir standart sapma altında ve üstündedir. Bu örnekte bu aralık yaklaşık 157,6 ile 171,8 santimetre arasındadır. Başka bir deyişle, kadınların yaklaşık yüzde 68’inin boyu bu aralıkta yer alır.

Aralığı iki standart sapmaya genişlettiğimizde verilerin yaklaşık yüzde 95’ini, üç standart sapmaya çıkardığımızda ise yaklaşık yüzde 99,7’sini kapsarız.

Normal dağılım bu nedenle yalnızca bir veri grubunun genel biçimini göstermekle kalmaz. Bir değerin ortalamaya ne kadar yakın olduğunu ve ne kadar sıra dışı sayılacağını da anlamamızı sağlar. İnsan boylarından sınav sonuçlarına ve ölçüm hatalarına kadar birçok alanda normal dağılımdan bu amaçla yararlanırız.


Kaynaklar ve İleri Okumalar

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.