Ahlaki suçluluk duygusu, insanı farkında olmadan temizlik davranışlarına yöneltir. Psikolojide bu durumu “Lady Macbeth Etkisi” olarak adlandırırız.
Beden temizliği ile ahlaki saflık arasındaki ilişki, dünyanın birçok kültüründe açık biçimde görülür. Dini geleneklerde arınma ritüelleri önemli bir yer tutar. Hristiyanlık ve Sihizm, vaftiz yoluyla günahlardan arınmayı simgeler. İslam’da ise abdest, ibadet öncesinde hem bedeni hem zihni hazırlayan bir temizliktir.
Günlük dil de bu bağı yansıtır. “Temiz vicdan” suçluluk taşımamayı ifade ederken, “kirli” kelimesi ahlaki açıdan olumsuz durumları anlatmak için kullanılmaktadır.
Chen-Bo Zhong ve Katie Liljenquist bu ilişkiyi daha somut biçimde test etti. Katılımcıları iki gruba ayırdılar. Bir gruptan geçmişte yaptıkları iyi bir davranışı, diğer gruptan ise kötü bir davranışı hatırlamalarını istediler. Amaç, insanların zihinsel durumunu bu anılarla etkilemekti.
Lady Macbeth Etkisi Gerçek mi?
Ardından tüm katılımcılara aynı görev verildi. İçinde eksik harfler bulunan bazı kelimeleri tamamlamaları istendi. Örneğin “W_ H”, “SH ER” ve “S P” gibi. Bu kelimeler birden fazla şekilde tamamlanabiliyordu. “W H” hem “wash” (yıkamak) hem de “wish” (dilemek) olabilirdi. Aynı şekilde “SH _ER” kelimesi “shower” (duş) ya da “shaker” şeklinde tamamlanabilirdi.
Sonuçta dikkat çekici bir fark ortaya çıktı. Kötü bir davranışı hatırlayan kişiler, bu kelimeleri çoğunlukla temizlikle ilgili anlamlara gelecek şekilde tamamladı. Yani “wash”, “shower” ve “soap” gibi seçenekleri daha sık tercih ettiler. Buna karşılık iyi bir davranışı hatırlayan kişilerde böyle belirgin bir eğilim görülmedi. Bu sonuç, suçluluk duygusunun insanları bilinçdışı olarak “temizlik” fikrine yönlendirdiğini gösterir.
Chen-Bo Zhong ve Katie Liljenquist bu ilişkiyi başka bir deneyle daha net ortaya koydu. Bu kez katılımcılara gerçek amacı söylemediler. Onlara, el yazısı ile kişilik arasındaki ilişkiyi inceleyen bir çalışmaya katıldıklarını söylediler.
Ardından herkese kısa bir hikâye verildi ve bunu aynen kopyalamaları istendi. Hikâyelerin bir kısmında kişi birine yardım ediyordu, diğer kısmında ise birine zarar veriyordu. Yani bazı katılımcılar “iyi”, bazıları “kötü” bir davranışı yazarken zihinsel olarak o durumu canlandırdı.
Bu aşamadan sonra katılımcılara çeşitli ürünler gösterildi ve hangilerini daha çekici buldukları soruldu. Sonuçlar oldukça belirgindi. Bencil ve etik dışı davranış içeren hikâyeyi yazan kişiler, temizlik ürünlerini belirgin biçimde daha fazla tercih etti.
Sonuç Olarak;
Deneyler açıkça gösterir ki, fiziksel temizlik ile ahlaki saflık arasında güçlü bir psikolojik bağ mevcuttur.. Kişi, ahlaki açıdan uygun olmayan bir davranışı hatırladığında ya da böyle bir durumla karşılaştığında kendini kirli hisseder. Bu his, fiziksel temizlik ihtiyacını tetikler.
Başka bir deyişle, kişi suçluluk duyduğunda bunu telafi etmenin bir yolu olarak ellerini yıkama ya da kendini fiziksel olarak arındırma eğilimi gösterir.
Araştırmacılara göre bunun temelinde, fiziksel ve ahlaki “tiksinme” duygularının benzer biçimde çalışması yer alır. İnsan, kötü bir kokuya tepki verdiğinde de ahlaki açıdan rahatsız edici bir durumla karşılaştığında da benzer yüz ifadeleri gösterir. Beyinde de aynı ya da örtüşen bölgeler devreye girer.
Bu nedenle fiziksel temizlik yalnızca bedeni değil, kişinin kendini algılama biçimini de etkiler. Kişi temizlendikçe, dolaylı olarak kendini ahlaki açıdan da daha arınmış hissedebilir.
Ancak Zhong ve Liljenquist, bu etkiyi abartmamak gerektiğini vurguluyor: “Bir kalıp sabunun sağlayabileceği arınmanın elbette bir sınırı vardır.”
Kaynaklar ve ileri okumalar
- The Lady Macbeth effect – how physical cleanliness affects moral cleanliness. Yayınlanma tarihi: 6 Haziran 2008; Bağlantı: The Lady Macbeth effect – how physical cleanliness affects moral cleanliness/
- Zhong, C. (2006). Washing Away Your Sins: Threatened Morality and Physical Cleansing. Science, 313(5792), 1451-1452. DOI: 10.1126/science.1130726
- Shekhawat, Anjani & Nathawat, Sneha. (2022). A study of the psychological effect: The lady macbeth effect. International journal of health sciences. 4339-4346. 10.53730/ijhs.v6nS5.9559.
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
