İnsan bilincinin aşamalarını bir diyagramla göstermek istesek, bunu nasıl yapardık? 19. yüzyılın sonlarında Yeni Zelandalı düşünür Benjamin Betts bu sorunun peşine düştü. Betts, matematiği yalnızca sayılarla değil, insan zihnini ve bilinci temsil etmenin bir yolu olarak da görüyordu.
Yazıdaki çizimler ilk bakışta eski bir lise geometri kitabından çıkmış gibi görünebilir. Ancak bu çizimler, Betts’in insan bilincini geometrik biçimlerle açıklama girişiminin parçalarıdır.
Görseller, 1887’de yayımlanan Geometrical Psychology, or, The Science of Representation: An Abstract of the Theories and Diagrams of B. W. Betts adlı kitapta yer alır. Eser, Louisa S. Cook tarafından hazırlanmış; Betts’in teori ve diyagramlarını özetlemişti
Benjamin Betts Kimdir?
Benjamin Betts 1832 yılında doğdu. İngiltere’de mimarlık ve dekoratif sanat eğitimi aldı ve bu alandaki yeteneğiyle dikkat çekti. Ancak matematiğe sağlam biçimde dayanmayan hiçbir mimari sistem onu tatmin etmiyordu. Ona göre dekoratif sanat da keyfî biçimlerden ya da doğanın basit taklidinden ibaret olmamalıydı; bilimsel ilkelere dayanan bilinçli bir temsil anlayışıyla kurulmalıydı.
Zamanla ilgisi dış dünyanın biçimlerinden çok, insan zihninin ve içsel gerçekliğin yapısına yöneldi. Bu nedenle başlangıçta seçtiği mesleki kariyeri bırakıp yaşam felsefesi üzerine düşünmeye karar verdi. Çalışmalarının gerektirdiği sessizliği ve dikkat dağınıklığından uzak ortamı bulmak için bir süre ülke dışında yaşadı. Bu dönemde Hindistan’da ve Doğu’da bulundu; Doğu felsefesiyle ilgilendi.
Daha sonra Yeni Zelanda’ya gitti ve Auckland’da kamu hizmetine bağlı Arazi Ölçüm Dairesi’nde trigonometrik hesap uzmanı olarak çalışmaya başladı. Bu görevden elde ettiği mütevazı gelir, boş zamanlarını sevdiği metafizik çalışmalara ayırmasını sağladı.
Mimarlık ve dekoratif sanat alanındaki eğitimi, zihnindeki soyut düşünceleri biçimlerle ilişkilendirmesine yardım etti. Böylece ilgisini, insan bilincinin evrimindeki ardışık aşamaları geometrik şekillerle gösterecek bir sistem geliştirmeye yöneltti.
Betts bu düşünceyle ilk diyagramlarını hazırladı. Büyük bir heyecanla çalışmalarını Viktorya dönemi sanat eleştirmeni John Ruskin’e gönderdi. Ancak Ruskin, çizimlerin metafizikle bağlantısını kavrayamadı ve onları yetersiz bularak geri gönderdi. Bu tepki Betts’i durdurmadı; diyagramlar çizmeyi sürdürdü.
Daha sonra çizimlerini açıklamalarıyla birlikte kız kardeşiyle paylaştı. Kız kardeşi ona yardım etmek istiyordu. Fakat bu karmaşık sistemi anlayacak matematik ve metafizik birikime sahip değildi.
Bir süre sonra Betts’in diyagramları, İngiliz matematikçi George Boole’un dul eşi Mary Everest Boole’a ulaştı. Matematik eğitimi ve sembolik düşünme üzerine çalışan Boole, Betts’in sisteminde ilginç bir yön gördü; onunla yazıştı ve çalışmalarının bilimsel çevrelerde tanınmasına katkı sağladı.
Geometrik Psikoloji Nedir?
Betts, bilincin doğrudan inceleyebileceğimiz tek gerçek olduğunu düşünüyordu. Çünkü ona göre bilgiye konu olan diğer her şey, ancak bilinç aracılığıyla algılanabilirdi. Bu nedenle Betts için insan bilincini anlamak, yalnızca psikolojik değil, aynı zamanda felsefi ve matematiksel bir problemdi.
Örneğin Betts, “hayvan duyusal bilincinin sembolik temsilinin iki boyutlu olduğunu ve biçim olarak tepe açısı yaklaşık bir dik açıya eşit olan bir yaprağa benzediğini” ileri sürüyordu.
Bu tür ifadeler oldukça kesin görünse de Betts, neden belirli bir bilinç durumunu belirli bir geometrik biçimle eşleştirdiğini açık biçimde gerekçelendirmiyordu. Ona göre bu temsil biçimleri sezgisel olarak anlamlıydı. Fakat bu sezgi, bilimsel bir kanıta ya da tutarlı bir matematiksel yönteme dayanmıyordu.
Bu yüzden Betts’in diyagramları, bugün bilimsel bir modelden çok, bilinci geometrik şekillerle düşünmeye çalışan felsefi bir deneme olarak görülür. Matematik burada kesin bir ispat aracından çok, onun metafizik düşüncelerini görünür kılan sembolik bir dil gibi işler.
Sonuç olarak;
Bu yüzden Geometrical Psychology ilginç bir metindir; fakat geleneksel anlamda bilimsel bir çalışma değildir. Kitapta “sevgi her şeyin tözüdür” gibi bugün bilimsel açıklamadan çok mistik görünen ifadeler de yer alır.
Sonuçta Betts’in sistemi bir bilinç kuramına dönüşmez. Daha çok, metafizik düşüncelerle geometrik imgeleri bir araya getiren sezgisel bir deneme olarak kalır.
Yine de bu deneme bütünüyle önemsiz değildir. Betts, bilinç deneyimlerini geometrik nesnelerle temsil etmeye çalışan erken örneklerden birini ortaya koydu. Bu yönüyle, bilinç ile matematiksel temsil arasında bağ kurmaya çalışan daha sonraki bazı kuramların uzak bir habercisi olmuştur.
Kaynaklar ve İleri Okumalar:
- Geometrical Psychology; Mathematical Models of Consciousness by the 19th-Century Psychologist Benjamin Betts. Yayınlanma tarihi: 20 Kasım 2012; Bağlantı. Geometrical Psychology; Mathematical Models of Consciousness by the 19th-Century Psychologist Benjamin Betts/
- These Geometrical Shapes Are Diagrams of Human Consciousness. Yayınlanma tarihi: 6 Kasım 2012; Bağlantı: These Geometrical Shapes Are Diagrams of Human Consciousness;/
- Rahmati, Hossein & Ayatollahi, Mohammad. (2022). Benjamin W. Betts and his computable approach towards morphogenesis. International Journal of Architectural Computing. 21. 147807712211061. 10.1177/14780771221106152.
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
