Hiç sırada beklerken biri size biraz fazla yaklaştığında geri çekildiğiniz oldu mu? Ya da bomboş sayılabilecek bir bankta bir yabancı gelip tam yanınıza oturduğunda huzursuzluk hissettiniz mi?
Bizi mesafe koymaya iten bu içgüdü, psikologların ve antropologların “kişisel alan” dediği şeyle ilgilidir. Kişisel alan, her birimizin etrafında var olan görünmez bir psikolojik sınır gibidir. İnsanlarla nasıl iletişim kurduğumuzu, sosyal ortamlarda nasıl davrandığımızı ve kendimizi nasıl hissettiğimizi etkiler.
Çoğu zaman bunun üzerine bilinçli olarak düşünmeyiz. Yine de kişisel alan, günlük yaşamımızda önemli bir rol oynar. İş yerindeki ilişkilerden kültürler arası yanlış anlamalara kadar pek çok durumu sessizce şekillendirir.
Kişisel Alan Nedir?
Kişisel alan, insanın bedenini çevreleyen ve psikolojik olarak “kendisine ait” saydığı bizimle birlikte hareket eden bir sınırdır ve başkalarının bize ne kadar yaklaşabileceğini belirler.
Kişisel alan kavramı, “proksemi” adı verilen alanla yakından ilişkilidir. Proksemi, insanların sosyal ilişkilerde mekânı nasıl kullandığını ve algıladığını inceler. Bu terim, antropolog Edward T. Hall tarafından 1966 yılında ortaya atılmıştır. O zamandan beri çevre psikolojisi, iletişim kuramı ve sözsüz davranış araştırmalarında önemli bir çalışma alanı hâline gelmiştir.
Temelde kişisel alan iki önemli işe yarar: Bizi fiziksel tehditlere karşı daha güvende hissettirir ve duyusal yükü azaltmamıza yardımcı olur. Bir insan bize ne kadar yaklaşırsa, ondan gelen ses, koku ve görsel uyaranlar da o kadar artar. Bu yakınlık istenmediğinde ise rahatsız edici ve yorucu hâle gelebilir.
Kişisel alan kavramını bilimsel olarak ele alan en önemli isimlerden biri Amerikalı antropolog Edward T. Hall’dur. Hall, farklı kültürlerden insanların mekânı nasıl algıladığını ve sosyal ilişkilerde mesafeyi nasıl kullandığını uzun yıllar boyunca inceledi. 1966’da yayımladığı The Hidden Dimension adlı kitabı, bu alandaki temel çalışmalardan biri kabul edilir.
Hall’a göre insanlar arasındaki mesafe rastgele belirlenmez. Çoğu zaman farkında olmadan, kültürün öğrettiği kurallara göre hareket ederiz.
Bu nedenle bir toplumda normal kabul edilen yakınlık, başka bir toplumda fazla samimi ya da rahatsız edicidir. İşte bu farklar, özellikle kültürler arası ilişkilerde yanlış anlamalara yol açar. Hall, bu gözlemlerinden yola çıkarak kişisel alanı dört temel bölgeye ayırdı.
Mahrem mesafe:
Bu en yakın alandır. Genellikle eşler, aile üyeleri ve çok yakın arkadaşlar için ayrılmıştır. Sarılma, fısıldama ve dokunma gibi davranışlar bu mesafede gerçekleşir. Bir yabancının izinsiz biçimde bu alana girmesi çoğu zaman tehdit ya da rahatsızlık hissi yaratır.
Kişisel mesafe:
Arkadaşlar ve tanıdıklarla kurulan ilişkilerde kullanılan mesafedir. Bu uzaklıkta konuşmak genellikle rahat hissettirir. İnsanlar birbirine yeterince yakındır; ama kişisel sınırlar da korunur. Bu mesafe içindeki yakınlık derecesi, ilişkinin samimiyetine göre değişecektir.
Sosyal mesafe:
İş arkadaşları, yeni tanışılan kişiler ya da resmî ortamlardaki yabancılarla kurulan ilişkilerde görülür. İş toplantıları, mülakatlar ve kamusal alanlardaki gündelik konuşmalar çoğu zaman bu mesafede gerçekleşir. Bu mesafenin gereğinden fazla aşılması, fazla samimi ya da uygunsuz bir davranış olarak algılanabilir.
Kamusal mesafe:
Topluluk önünde konuşurken ya da kalabalık gruplarla iletişim kurarken kullanılan mesafedir. Bu uzaklıkta ilişki daha kişisel olmaktan çıkar. Konuşmacılar aradaki fiziksel mesafeyi kapatmak için seslerini yükseltir, duruşlarını ve beden dillerini buna göre ayarlar.
Kişisel Alan İhlal Edildiğinde Ne Olur?
Birisi görünmez sınırımızı izinsiz biçimde aştığında, hissettiğimiz şey yalnızca basit bir rahatsızlık değildir. Kişisel alanın ihlali hem bedenimizde hem de zihnimizde çeşitli tepkiler yaratır.
Böyle bir durumda bedenimiz stres tepkisi vermeye başlar.. Kalp atışı hızlanır, uyarılmışlık artar ve kişi kendini savunmaya hazır hisseder.
Psikolojik olarak ise kaygı, huzursuzluk ve kontrolü kaybetmiş olma duygusu ortaya çıkar. Bu etkiler, özellikle kaygı sorunu yaşayan ya da geçmişte travmatik deneyimler geçirmiş kişilerde daha güçlü hissedilecektir.
Sonuç olarak
İnsanlar bu rahatsızlıkla başa çıkmak için farklı yollar dener. Örneğin kalabalık bir asansörde çoğumuz daha dik durur, kollarımızı içeri çeker ve temas edilen bölgelerde kaslarımızı gereriz. Kalabalık otobüs ya da sınıf gibi ortamlarda uzun süreli yakınlık ise zamanla sinirlilik, gerginlik ve dikkat dağınıklığına yol açar.
Kısacası kişisel alan, yalnızca fiziksel bir mesafe meselesi değildir. Kendimizi güvende, rahat ve kontrol sahibi hissetmemizi sağlayan psikolojik bir sınırdır
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- A New Look at Why People Invade Your Personal Space. Yayınlanma tarihi: 16 Kasım 2019. Bağlantı: A New Look at Why People Invade Your Personal Space
- Lewis, L., Patel, H., D’Cruz, M., & Cobb, S. (2017). What makes a space invader? Passenger perceptions of personal space invasion in aircraft travel. Ergonomics, 60(11), 1461–1470. doi: 10.1080/00140139.2017.131345
- Corbetta, Alessandro & Meeusen, Jasper & Lee, Chung-min & benzi, roberto & Toschi, Federico. (2018). Physics-based modeling and data representation of pedestrian pairwise interactions. 10.13140/RG.2.2.25033.85604.
- D’Angelo, M., di Pellegrino, G., & Frassinetti, F. (2019). The illusion of having a tall or short body differently modulates interpersonal and peripersonal space. Behavioural Brain Research, 375. doi:10.1016/j.bbr.2019.112146.
Matematiksel
