Sosyoloji

Birleşme Yanılgısı: Akla Yakın Hikâyeler Neden Kandırabilir?

İnsan zihni, belirsizlikler karşısında bocalar. Bu bocalamanın üstesinden gelmek için bazı ‘kestirmeler’ (heuristics) oluşturur. Bu kestirme yollar, fazla düşünmeye gerek kalmadan hüküm vermemizi sağlar. Bu sayede tepki süremiz kısalır, önemli kararları kolayca verebiliriz. Bunlardan bir tanesi de yazıda aktaracağımız birleşme yanılgısı (conjunction fallacy) denilen durumdur. Konu hakkında daha fazla bir bilgi vermeden bir bulmaca soralım. Linda Smith 31 yaşında, bekar, açık sözlü ve çok zeki biri olarak kabul ediliyor. Lisede felsefe ile ilgilenmeye başlamıştı. Devamında üniversiteye gitti. Bir üniversite öğrencisi olarak, ayrımcılık ve sosyal adalet meseleleriyle ilgileniyordu. Her zaman vatandaşların eşitlik haklarını savundu ayrıca nükleer karşıtı gösterilere katıldı.

Bu bilgi göz önüne alındığında, iki ifadeden hangisi daha fazla doğru olma ihtimali var mı? (A) Linda bir banka memurudur. (B) Linda bir banka memurudur ve feminist hareket içinde aktiftir.

Neden birleşme yanılgısına düşüyoruz?

Çoğu insan gibi düşünüyorsanız, B diyeceksinizdir. Ne yazık ki yanlış cevap. Bu sorun, istatistikçilerin birleşim yanılgısı olarak bildiklerini gösteriyor. İkinci cümlede ve kelimesi her şeyi değiştirir. Cümlenin 2 ayrı birbirinden bağımsız olayı tanımlıyor. İki cümlenin arasında da ve bağlacı bulunuyor. İki bağımsız olayın meydana gelme olasılığı, meydana gelen her olayın olasılıkları çarpılarak bulunur. Bu çarpma sonucunda elde edeceğimiz olasılıkta her zaman bağımsız olayların olasılıklarından daha küçük olacaktır. Diğer bir deyişle İki olayın eşzamanlı olarak meydana gelme olasılığı, her iki olayın da tek başına meydana gelme olasılığından her zaman daha az veya ona eşittir.

Linda’nın banka memuru olma olasılığının yüzde 0,9 olduğunu düşünelim. Linda’nın feminist harekette aktif olma olasılığı da yüzde 0,05 olsun. Dolayısıyla, Linda’nın bir banka memuru olma ve feminist harekette aktif olma olasılığı 0,9 ile 0,05 çarpımı kadardır. Sonuç yüzde 0,045’tir. Bu yüzde 0,05’ten azdır. Bu durumda mantık çerçevesinde seçilmesi gereken doğru cevap aslında A’dır. Yanlışlık, Linda’nın yaşam şekliyle bir feministin yaşam tarzını temsil ettiği ve tipik banka memurunu temsil etmediği için ortaya çıkmaktadır. Birleşim yanılgısı hayatın birçok alanında günlük olarak ortaya çıkar. Yanlışlık, modern toplumda o kadar yaygındır ki, her gün sayısız insan bu düşünceye kapılır. Linda problemi olarak da bilinen bu problem en iyi bilinen örnek olsa da, araştırmacılar birleşme yanılgısını güvenilir bir şekilde ortaya çıkaran düzinelerce problem geliştirdiler. Detaylara buradan göz atabilirsiniz.

Neden olasılıkları hep ihmal ediyoruz?

Olasılık kavramlarının öğrenilememe nedenlerinden biri de bu yazıda ele aldığımız türdeki kavram yanılgılarıdır. Kavram yanılgıları, öğrenme sürecinde öğrenmeyi etkileyici önemli etkenlerdir. Yapılan araştırmalar, kişilerin olasılık kavramlarını anlamayı sezgisel olarak gerçekleştirmekte olduklarını, bu sezgilerin büyük bir çoğunluğunun yanlış ve yanıltıcı olduğunu ve sonradan düzeltilmesi oldukça zor kavram yanılgılarına neden olduğunu kanıtlamıştır. Aynı zamanda, kişilerin önceden sahip oldukları ön birikimler de, bazen kavram yanılgılarına neden olurlar. Yani, kavramların doğru bir şekilde algılanabilmesi, onların bu kavram ile ilgili önbilgilerinin -sezgilerin değil- yeterli düzeyde olmasına bağlıdır. Bu tutumu, günlük hayatımızdaki pek çok belirsizliğe yansıttığımızı ve pek çok durumda sezgisel düşünme nedeniyle odaktan uzaklaştığımızı söylemek mümkün. Fakat değiştirmek de mümkün. Bir sonraki düşünsel yanılgınızda yazımızı hatırlamanız dileğiyle…

KAYNAKÇA: Daniel Kahneman, Thinking, Fast and Slow (Penguin Books, 2011), s. 419–32.

Matematiksel

Gamze Dönmez

Okumayı pek çok eyleme tercih eden, araştırmayı, öğrenmeyi, öğretmeyi ve yeniden öğrenmeyi seven, amatör olarak öykü yazarlığı yapan, Türkçeyi çok seven bir ilköğretim matematik öğretmeniyim. Öğrenme psikolojisi, gelişim psikolojisi, olasılık, geometri ve mantık çokça dikkatimi çeken alanlardan. Merak uyandırıp geri çekilmenin merak gidermekten daha değerli olduğunu düşünüyorum. Bilimin, bilmenin ve bilenin gücüne inanıyorum. Paylaşmak güzeldir!

Bir Yorum

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.