Sinirbilim

Hipertimezi: Asla Unutmayan İnsanlar

Anılarını terketmeyen hipertimezi (HSAM) olan insanlar….

Geçen hafta üzerinizde ne vardı, hangi yemekleri yemiştiniz hatta yemek yerken hissettiğiniz duygular nelerdi? Peki öğlen birlikte yemek yediğiniz arkadaşınızın üzerinde ne vardı, neler konuşmuştunuz? O gün, gün boyunca kimlerle görüştünüz ve yüz yüze görüştüğünüz kişilerin üzerinde hangi kıyafetler vardı? Şu an bu satırları şaşkınlık dolu gözlerle okuyor olmalısınız. Peki, tüm bu sorularıma ayrıntısıyla cevap verebilen hatta o anda neler hissettiğini ifade edebilen ve o duyguları yeniden yeniden yaşayan insanların dünyamızda var olduğunu söylesem…

“Hafıza bir tür kefaret edimine işaret eder. Hatırlanan şey, yok olmaktan kurtarılmıştır. Unutulan şey, terk edilmiş demektir”

John Berger

Evet, böyle insanlar fazla olmasalar da dünyamızda yaşıyorlar. Bu olağanüstü yetenek sahibi olarak görülebilen nadir insanların hastalığına hipertimezi deniyor. Hipertimestik sendrom olarak da bilinen hipertimezi diğer ifadeyle HSAM (Highly Superior Autobiographical Memory) ile ilgili, ilk olarak 2006 yılında Elizabeth Parker, Larry Cahill, Dr. Paul Tejera ve James McGaugh  tarafından hazırlanan bir makale ile bilim dünyasına tanıtıldı.

Parker ve arkadaşları tarafından incelenen ilk vaka Kaliforniya’da yaşayan, 41 yaşındaki yönetici asistanı olan ve tıp literatüründe kısaca “A.J.” olarak anılan bir kadındı. A.J., kişisel deneyimleriyle ilgili detayları hiçbir anımsatıcı kullanmadan mükemmel derecede hatırlayabiliyordu. Yani, kendisiyle ilgili otobiyografik bilgileri herhangi bir bilişsel strateji kullanmadan otomatik olarak, kontrolsüz bir şekilde hatırlamaktaydı. A.J.’ye benzer bir vakaya, daha önce 1871’de de rastlanmıştı. Daniel McCartney (DM)’in, sanki zihinsel bir takvimi varmışçasına herhangi bir tarihin kişisel ve kamusal olaylarını neredeyse mükemmel hatırladığı gözlenmişti. Sendromun tanımlanması ise A.J. vakası ile gerçekleşti. A.J., bu sıra dışı durumda geçmiş anılarını ısrarla hatırladığı için kendini anıların hapishanesindeymiş gibi hissettiğini ifade etmiştir.

Hipertimezik İnsanlar Nasıl Oluyor da Yaşam Deneyimlerini Hiç Unutmuyorlar?

Hipertimezi olan nispeten az sayıda insan olduğundan, hastalığın nedenlerini inceleyen araştırma eksikliği vardır. Hipertimeziye neyin katkıda bulunduğuna dair bazı teoriler olmakla birlikte kesin nedeni bilinmemektedir. Bazı araştırmalar, hipertimezinin nedeninin biyolojik, genetik veya psikolojik olabileceğini düşündürmektedir. Bununla birlikte, hipertimeziye neyin neden olduğunu daha iyi anlamak için daha fazla çalışmaya ihtiyaç var.

HSAM’li kişilerin beyinlerinin belirli bölgelerinde hiperaktiviteye sahip oldukları görülmektedir

Hipertimezinin biyolojik bir nedeni olabileceğine dair bazı kanıtlar var. Bir çalışma, HSAM’li kişilerin beyninin amigdala gibi belirli bölümlerinde hiperaktiviteye sahip olabileceğini düşündürmektedir. Başka bir çalışma, HSAM’li kişilerin, beynin üst ve alt paryetal lob gibi farklı bölgelerinde artan aktiviteye sahip olduğunu göstermektedir. Diğer bir teori ise hipertimezinin genetik olabileceğidir. Bununla birlikte, yeteneğin genetik bir temeli olup olmadığı konusunda güncel araştırmalar devam etmektedir.

Psikoloji alanındaki araştırmacılar, hipertimezinin psikolojik nedenleri olabileceğine inanıyor. Bu teori, HSAM’li kişilerin takıntılı bir şekilde önceki deneyimleri hakkında düşündüklerini ima etmektedir. Bu olaylar hakkında düzenli olarak düşünmek, onları hatırlama yeteneğini güçlendirmeye yardımcı olur. Bu, hipertimezi olan kişilerin hafızalarını korumalarını sağlayabilir. Bazı araştırmacılar, bu bireylerin obsesif kompulsif bozukluğu (OKB) olan kişilerle bazı özellikleri paylaştıklarını belirtmişlerdir. Örneğin, takıntılı eğilimler gösterebilirler. Her iki duruma sahip kişiler de beynin belirli bölgelerinde belirli yapısal farklılıklara sahip olma eğilimindedir. Bununla birlikte, bu benzerliklere rağmen, HSAM ile OKB arasında kesin bir bağlantı yoktur.

Hipertimezi Nasıl Teşhis Edilir?

Hipertimezi nadir bir yetenek olduğundan, şu anda onu teşhis etmenin resmi bir yolu yoktur. Bazı araştırmalar, hipertimezi olan kişilerin beyinlerinin belirli bölgelerinde hiperaktiviteye sahip olduklarını göstermektedir. Bu nedenle doktorlar, bir hafıza testinden geçerken MRI taraması yaparak bir kişinin HSAM olup olmadığını değerlendirebilirler. Karmaşık hafıza testleri, birinin hipertimezi olup olmadığını doğrulamaya da yardımcı olabilir. Bu testler, bir kişinin daha önceki yaşamlarından belirli olayları ve gerçekleri hatırlama yeteneğini test eden bir otobiyografik hafıza değerlendirmesini içerebilir.

Hipertimezisi olan kişi bu durumunu verimli bir şekilde iyi yönde kanalize edebilirse onu yetenek olarak görebilecek ve topluma da fayda sağlayabilecektir. Örneğin profesyonel bir ressam olan HSAM’li Nima Veiseh; “Yaklaşık 40 ülke içerisindeki her resmi, her duvarda, her galeri alanında hatırlayabildiğinizi hayal edin. Bu, başlı başına büyük bir sanat eğitimidir”. demiştir. Sanat tarihi hakkındaki bu ansiklopedik bilgi birikimiyle Veiseh, o zamandan beri “Enigma of New York” (New York’un Gizemli Gücü) lakabıyla profesyonel bir ressam olarak anılmıştır.

Benzer şekilde, Veiseh, belleğinin, tasarım ve teknoloji alanında doktora araştırmacısı olarak akademik kariyerine de muazzam bir bilgi birikimini özümsemesine yardım ederek etkili olabileceğini düşünüyor. Bir tarih öğretmeni olan HSAM’li Nicole Donohue ise “Okulda belirli günlerde öğrendiklerimi kesinlikle hatırlayabiliyorum. Öğretmenin ne dediğini veya kitapta neye benzediğini hayal edebiliyordum” demektedir. Hastalığının eğitiminin belirli bölümlerinde yardımcı olduğunu belirtmiştir.


Nicole Donohue, Markie Pasternak ve Joey DeGrandis’in hepsi son derece üstün otobiyografik hafızaya sahip olarak tanımlandı.

Diğer yandan Donohue; “Utanç verici anları unutmak çok zor olabilir” diyor. “Aynı duyguları hissediyorsun, anılar hep tazeliğini koruyor… Ne kadar uğraşırsan uğraş, o anı akışını kapatamazsın. Bu durum, açık yaralara sahip olmak gibidir, onlar sadece sizin bir parçanızdır” diyor. Hipertimezisi olan insanların geçmişi yatıştırmak için özel yöntemler uyguladıkları anlaşılmaktadır. Örneğin Veiseh, unutmayı başaramadığım için affetmeyi deniyorum, diyor bu konuda.

Geleceğe Uzanan Yol…

Hipertimezi, hakkında daha fazla araştırma yapılmayı gerektiren hâlâ gizemler içeren nadir bir “hastalık” veya olağanüstü bir yetenektir. HSAM’li kişi, verimli alanlara iyi yönde kanalize olduğu sürece de hayatını bir mucizeye dönüştürebilecektir. Bu mucizevi yetenek üzerinde yapılacak yeni çalışmalar ve keşifler de bizim hafıza yeteneğimizi geliştirme mekanizmamız üzerinde olumlu etkilere sahip olabilir. Hipertimezik insanlardan öğreneceğimiz çok şey var. Bu nadir durumun olumlu karakteristikleri belki de bizlere ışık tutacaktır, kim bilir…

Kaynaklar ve İleri Okumalar:

Matematiksel

Nil Gürel

Engin bilgi okyanusunun içerisinde dolaşmak ve bu gizemli dünyada keşfettiklerimi insanlıkla paylaşmak benim için hayatta en mutluluk verici şey. Sürekli araştırmak, okumak, öğrenmek, öğretmek, sorgulamak ve analiz etmek benim hayat felsefimi tanımlar. Hastanede Eğitim ve İdari İşler Görevlisi olarak çalışırken Bağımsız Araştırmacı ve Akademik Çalışmacı kimliğimle insanlığa ışık tutmaya devam ediyorum. Sosyal Bilimler Enstitüsü Tezli Yüksek Lisans mezunuyum. Akademik faaliyetlerime devam ediyorum. Psikoloji, Sosyoloji, Sosyal Psikoloji, Sağlık Sosyolojisi, Sağlık İletişimi, Sağlık Yönetimi, Toplumsal Cinsiyet Sosyolojisi ve Kadın Çalışmaları, Medya ve Kültür, İletişim Bilimleri başlıca akademik çalışma alanlarım. Ayrıca Bilim Tarihinin bilgi yüklü sayfalarında dolaşmayı da seviyorum. Çeşitli yabancı dilleri öğrenmek, klasik müzik dinlemek, farklı kültürleri tanımak ve farklı bilgi keşifleri yapmaktan haz alıyorum. En önemlisi de Matematiksel.org hayranlıkla takip ettiğim ve sizlerle birlikte bilgi okyanusunda dolaşabileceğim harika bir tılsım görevi görüyor. Yazmak benim için vazgeçilmez bir tutku ve sizlerle Matematiksel.org’da buluşmak harika bir duygu.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Başa dön tuşu