Tarih boyunca filozoflar, insanların neden ahlaki davrandığını sorguladı. Bizi doğru olanı yapmaya yönelten şey gerçekten adalet duygumuz mu, yoksa başkalarının bizi görmesi, yargılaması ve cezalandırması mı? Platon’un Devlet adlı eserinde yer alan Gyges’in Yüzüğü öyküsü, bu soruyu çarpıcı bir düşünce deneyi üzerinden ele alır.
Diyelim ki bir hafta sonu sabahı yakınlardaki ormanlık bir alanda yürüyüşe çıktınız. Yolda oldukça ilginç bir yüzük buldunuz. Bir süre sonra bu yüzüğün sizi görünmez yapabildiğini fark ettiniz.
Kimsenin sizi göremediğini ve yaptıklarınızın asla ortaya çıkmayacağını bilseydiniz bu gücü nasıl kullanırdınız? Yine de aynı kurallara bağlı kalır mıydınız? Platon’un Devlet’inde anlatılan Gyges’in öyküsü de tam olarak böyle bir durumla başlar.
Gyges’in Yüzüğü Nedir?
Glaukon’un anlattığı öyküde Gyges, Lidya kralının hizmetinde çalışan bir çobandır. Bir gün büyük bir fırtına çıkar ve sürüsünü otlattığı yerde toprak yarılır. Gyges merakına yenilip yarığa iner. Burada içi boş, tunçtan yapılmış büyük bir at görür. Atın içinde, normal bir insandan daha iri bir ceset vardır. Ceset çıplaktır; parmağındaki altın yüzük dışında üzerinde hiçbir şey yoktur.
Gyges yüzüğü alıp parmağına takar. Daha sonra çobanların olağan toplantılarından birinde yüzüğün taşını avucunun içine doğru çevirdiğinde görünmez olduğunu fark eder. Taşı yeniden dışa çevirdiğinde ise görünür hâle gelir.
Bu olağanüstü gücü keşfeden Gyges, kralın sarayına gönderilecek elçiler arasına katılır. Saraya vardığında görünmezlik gücünden yararlanarak kraliçeyle yakınlaşır. Ardından onun yardımıyla kralı öldürür ve tahtı ele geçirir.
Gyges’in Yüzüğü Adalet Hakkında Ne Söyler?
Gyges’in kralı öldürmesi ve tahtı ele geçirmesi kuşkusuz adaletsiz bir davranıştır. Ancak Glaukon’un bu öyküyü anlatmasının asıl nedeni Gyges’i yargılamak değildir. Onun sormak istediği daha temel bir soru vardır: İnsanlar gerçekten adil olmak istedikleri için mi adil davranır, yoksa yakalanmaktan ve cezalandırılmaktan korktukları için mi?
Glaukon’a göre insanlara Gyges’in sahip olduğu gibi sınırsız bir görünmezlik gücü verilse, çoğu kişi bu gücü kendi çıkarları için kullanacaktır. Çünkü artık yaptıklarının ortaya çıkması, toplum tarafından kınanması ya da cezalandırılması gibi bir risk kalmaz.
Bu düşünceyi güçlendirmek için Glaukon, biri adil diğeri adaletsiz iki kişiye de böyle bir yüzük verildiğini hayal etmemizi ister. Ona göre iki kişi de sonunda benzer şekilde davranacaktır. Böylece Gyges’in Yüzüğü, tek bir kişinin ahlakından çok daha geniş bir sorunu gündeme getirir: Kimse bizi görmediğinde adil kalmak için hâlâ bir nedenimiz var mıdır?
Sokrates Gyges’in Yüzüğüne Nasıl Cevap Verir?
Sokrates, Glaukon’un ortaya attığı görüşe katılmaz. Ona göre insanlar yalnızca yakalanmaktan ya da cezalandırılmaktan korktukları için adil davranmaz. Adaletin insanın kendisi için de bir değeri vardır.
Bunu açıklamak için Sokrates insan ruhunda üç farklı yön bulunduğunu söyler: düşünen yanımız, isteklerimiz ve bizi harekete geçiren öfke, cesaret gibi duygularımız. İyi bir yaşamda bunların birbirini dengelemesi gerekir. Akıl neyin doğru olduğuna karar verir; istekler ve duygular ise onun denetiminde kalır.
Gyges’in durumunda ise bunun tersi gerçekleşir. Görünmez olduğunu anlayınca istediği her şeyi yapabileceğini düşünür. Kraliçeyle birlikte olur, kralı öldürür ve tahtı ele geçirir. Dışarıdan bakıldığında istediğini elde etmiştir. Üstelik yaptıklarının bedelini de ödemez.
Fakat Sokrates’e göre bu durum Gyges’in gerçekten kazançlı çıktığı anlamına gelmez. Çünkü sürekli kendi çıkarlarının ve arzularının peşinden gitmek, insanın kendisi üzerindeki denetimini kaybetmesine yol açar. Böyle bir kişi başkalarına hükmedebilir, hatta bir ülkenin kralı olabilir; ancak kendi isteklerine hükmedemiyorsa özgür ve iyi bir yaşam sürüyor sayılmaz.
Bu nedenle Sokrates için önemli olan, bir davranışın başkaları tarafından görülüp görülmemesi değildir. İnsan kimsenin öğrenmeyeceğini bilse bile adaletsiz davranarak kendisine zarar verebilir. Gyges’in Yüzüğü böylece şu soruyu ortaya çıkarır: Hiç kimse bizi görmese ve hiçbir ceza söz konusu olmasa bile adil kalmak için bir nedenimiz var mıdır?
Sokrates’in cevabı evettir. Çünkü ona göre adalet yalnızca toplumun koyduğu bir kural değil, insanın kendi yaşamını dengeli ve iyi sürdürebilmesinin de bir koşuludur.
Sonuç Olarak
Bugün görünmez olmak için sihirli bir yüzüğe ihtiyacımız yok. İnternette anonim olmak, Gyges’in yüzüğüne benzer bir özgürlük sağlayabiliyor. Kimse bizi tanımadığında nasıl davranıyoruz?
Ya da, kimsenin fark etmeyeceğinden emin olduğumuzda yere çöp atıyor muyuz? Ya da etrafta polis yokken kırmızı ışıkta geçiyor muyuz?
Gyges’in öyküsü bizi tam da bu sorularla yüzleştirir. Ahlaki davranışlarımızın gerçekten benimsediğimiz ilkelere mi, yoksa başkalarının bizi görmesine ve yaptıklarımızın sonuçlarından çekinmemize mi dayandığını sorgulatır.
Sonunda soru yeniden bize döner: Gyges’in görünmezlik yüzüğü sizin elinizde olsaydı, onu nasıl kullanırdınız?
Okuma Önerisi: Adil Dünya Hipotezi: İnsanların Hak Ettiklerini Aldıklarına İnanırız
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Morris, Christopher W., and Rachel Singpurwalla. “Ring of Gyges.” International Encyclopedia of Ethics (2013): n. pag. Web.
- Akhtar, Saima & Noorani, Ibrahim. (2018). THE RING OF GYGES AND THE MODERN WORLD : INVINCIBILITY THROUGH INVISIBILITY IN ORGANIZATIONAL STRUCTURES – A QUALITATIVE AND HERMENEUTICAL INTERPRETATION.
- Ring of Gyges. Kaynak site: Wikipedia. Bağlantı: Ring of Gyges
Matematiksel
