Göz rengini çoğu zaman yalnızca kalıtımla ilişkilendiririz. Anne ve babanın göz rengine bakarak çocuğun göz rengini tahmin etmeye çalışmamız da bundan kaynaklanır. Oysa göz renginin oluşumunda yalnızca genler değil, iristeki pigment miktarı ve ışığın bu dokuyla etkileşimi de rol oynar.
Göz rengimizi belirleyen yapı iristir. Gözbebeğinin çevresinde yer alan iris, göze giren ışık miktarını düzenlerken aynı zamanda gözümüze karakteristik rengini verir. Bu rengin oluşmasında temel rolü melanin adı verilen pigment oynar. Ancak gördüğümüz rengi yalnızca melanin miktarı belirlemez; ışığın iris dokusunda nasıl saçıldığı da önemlidir.
Bunun en ilginç örneklerinden biri mavi gözlerdir. Çünkü mavi gözlerde aslında mavi bir pigment bulunmaz.
Kahverengi, Mavi ve Ela Göz Rengi Nasıl Oluşur?
Mavi gözlerin sırrı, iriste mavi pigment bulunmamasında yatar. Kahverengi gözlerde irisin ön kısmında daha fazla melanin bulunur ve bu pigment gelen ışığın büyük bölümünü soğurur. Mavi gözlerde ise melanin miktarı çok daha azdır.
Bu durumda irise giren ışığın bir kısmı doku içinde saçılır. Kısa dalga boylu ışık daha güçlü saçıldığı için gözümüze ulaşan ışığın içinde mavi tonlar öne çıkar. Böylece iris, içinde mavi bir pigment bulunmadığı hâlde mavi görünür.
Benzer bir fiziksel etki gökyüzünün mavi görünmesinde de karşımıza çıkar. Atmosfer ile iris aynı yapıya sahip olmasa da her iki durumda da gördüğümüz renk, ışığın maddeyle etkileşiminden doğar.
Yeşil ve ela gözlerde ise durum biraz daha karmaşıktır. Bu gözlerde melanin miktarı mavi gözlerden daha fazla, kahverengi gözlerden daha azdır. Pigmentin miktarı ve iris içindeki dağılımı, ışığın saçılmasıyla birleşerek yeşil, ela ve altın tonlarının ortaya çıkmasını sağlar.
Bazı bebeklerin gözleri doğduklarında mavi ya da gri olur. Bunun nedeni, iristeki melanin üretiminin henüz tamamlanmamış olmasıdır. Doğumdan sonraki aylarda melanin miktarı arttıkça göz rengi de koyulaşabilir.
Bu nedenle başlangıçta açık renkli görünen gözler zamanla yeşil, ela ya da kahverengiye dönebilir. Çoğu çocukta göz rengi ilk yıl içinde büyük ölçüde belirginleşir. Ancak bazı çocuklarda değişim birkaç yıl daha devam eder.
Göz Rengimizi Hangi Genler Belirler?
Bir dönem göz renginin çok basit bir kalıtım sistemiyle aktarıldığı düşünülüyordu. Buna göre kahverengi göz baskın, mavi göz ise çekinik bir özellikti. Bu model okul düzeyinde kalıtımı anlatmak için kullanışlı olsa da gerçek biyoloji çok daha karmaşıktır.
Bugün göz renginin çok sayıda genetik varyantın birlikte etkisiyle ortaya çıktığını biliyoruz. Bu genler arasında özellikle OCA2 ve HERC2 önemli rol oynar.
OCA2, melanin üretimiyle ilişkili süreçleri etkiler. HERC2 genindeki bazı varyantlar ise OCA2’nin ne kadar etkin çalışacağını düzenleyebilir. Bunun sonucunda iriste üretilen melanin miktarı değişir ve göz rengi üzerinde güçlü bir etki ortaya çıkar.
Ancak yalnızca bu iki gen yoktur. IRF4, SLC24A4, SLC24A5, TYR, TYRP1 ve başka birçok gen de iris pigmentasyonuna katkıda bulunur. Bu nedenle göz rengi tek bir “kahverengi geni” ya da “mavi göz geni” ile açıklanamaz.
Anne ve Babanın Göz Renginden Çocuğun Göz Rengini Tahmin Etmek Mümkün mü?
Anne ve babanın göz rengi çocuğun göz rengi hakkında bazı ipuçları verir, ancak kesin bir sonuç vermez. Eski kalıtım modellerinde Punnett karesi kullanılarak kahverengi ve mavi göz için basit olasılıklar hesaplanırdı. Fakat bu yöntem göz renginin çok genli yapısını hesaba katmaz.
Örneğin iki mavi gözlü ebeveynin çocuklarının büyük olasılıkla açık renkli gözlere sahip olmasını bekleriz. Buna rağmen yalnızca ebeveynlerin dışarıdan görünen göz renklerine bakarak kesin bir tahmin yapmak mümkün değildir. Çünkü her iki ebeveyn de göz rengini etkileyen çok sayıda farklı genetik varyant taşır.
Bu nedenle “iki mavi gözlü ebeveynden kahverengi gözlü çocuk kesinlikle doğamaz” gibi kurallar modern genetik açısından fazla katıdır. Böyle bir durum çok nadir olsa da göz renginin karmaşık genetik yapısı basit Mendel tablolarının öngörmediği sonuçlara yol açar.
Bir anne ve baba mavi gözlü olduğunda, çocuklarının da mavi gözlü olma ihtimali oldukça yüksektir. Ancak göz rengi, bir resim tahtasında boya karıştırmak gibi doğrudan ebeveynlerin göz renklerinin birleşimiyle oluşmaz. Genetik, bundan çok daha karmaşıktır.
Sonuç olarak göz rengimiz yalnızca genlerden gelen basit bir “renk kodu” değildir. Genler, iriste ne kadar pigment üretileceğini ve bunun nasıl dağıtılacağını etkiler. Işık da bu yapı içinde saçılarak gördüğümüz son rengi oluşturur. Bu nedenle mavi, yeşil, ela ve kahverengi gözler, genetik ile fiziğin birlikte ortaya çıkardığı küçük ama dikkat çekici bir çeşitliliktir.
Okuma Önerisi: Kızıl Saçlı ve Mavi Gözlü İnsanlar Gerçekten Yok Oluyor mu?
Kaynaklar ve İleri Okumalar:
- Hans Eiberg, Jesper Troelsen, Mette Nielsen, Annemette Mikkelsen, Jonas Mengel-From, Klaus W. Kjaer, Lars Hansen. Blue eye color in humans may be caused by a perfectly associated founder mutation in a regulatory element located within the HERC2 gene inhibiting OCA2 expression. Human Genetics, 2008; 123 (2): 177 DOI: 10.1007/s00439-007-0460-x
- How eye color is determined: from brown to blue. Yayınlanma tarihi: 9 Ocak 2023; Bağlantı: https://www.zmescience.com/
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
