ฤฐnsanlar genellikle โbilgi gรผรงtรผrโ der. Ancak bazen bilgi, onu taลฤฑyan kiลi iรงin bir yรผk hatta bir lanet hรขline gelebilir. Bilginin bir lanete dรถnรผลรผp dรถnรผลmeyeceฤi ise kiลinin onunla nasฤฑl baลa รงฤฑktฤฑฤฤฑna baฤlฤฑdฤฑr. รรผnkรผ bir gerรงeฤi bilmekle onu baลkalarฤฑna anlatabilmek arasฤฑnda her zaman ince bir รงizgi vardฤฑr.
โBilginin lanetiโ ya da โuzmanlฤฑk lanetiโ, bir konuda derin bilgiye sahip olan kiลilerin, baลkalarฤฑnฤฑn da aynฤฑ bilgi dรผzeyine sahip olduฤunu varsaymasฤฑndan kaynaklanan biliลsel bir รถnyargฤฑdฤฑr. Bu durum รถzellikle, yeni bir ลey รถฤrenen insanlarฤฑn ihtiyaรง duyduฤu zaman ve รงabayฤฑ kรผรงรผmsememize neden olur.
รrneฤin deneyimli bir mรผhendis, bir stajyerin temel bir teknik kavramฤฑ neden anlamakta zorlandฤฑฤฤฑnฤฑ fark etmez. Bir matematikรงi ise bir baลkasฤฑnฤฑn basit gรถrdรผฤรผ bir denklemi รงรถzememesine ลaลฤฑrabilir. รรผnkรผ bu bilgiler uzman kiลiler iรงin zamanla o kadar doฤal ve iรงselleลmiล hรขle gelir ki รถฤrenme sรผrecinin ne kadar zor olabileceฤini hatฤฑrlamakta gรผรงlรผk รงekerler.
Bilginin Laneti Neden Gerรงekleลir?
ฤฐnsanlar genellikle en sฤฑk kullandฤฑklarฤฑ dil dรผzeyinde konuลur. รrneฤin araลtฤฑrmacฤฑlar รงoฤunlukla diฤer araลtฤฑrmacฤฑlarla iletiลim kurar. Akademik konferanslarฤฑn temel amacฤฑ da budur. Ancak aynฤฑ konuลma tarzฤฑ farklฤฑ bir ortamda sorun yaratฤฑr.
Bu durum รถzellikle eฤitim alanฤฑnda aรงฤฑkรงa ortaya รงฤฑkar. Bir รถฤretmenin bilgi lanetine kapฤฑlmamasฤฑ iรงin kendisini รถฤrencinin yerine koymasฤฑ gerekir. รรผnkรผ birinci sฤฑnฤฑftaki bir รถฤrenciyle dรถrdรผncรผ sฤฑnฤฑftaki bir รถฤrencinin bilgi seviyesi aynฤฑ deฤildir. รฤretmenin kullandฤฑฤฤฑ dil, verdiฤi รถrnekler ve anlatฤฑm biรงimi buna gรถre deฤiลmelidir.
รstelik รถฤretmen deneyim kazandฤฑkรงa รถฤrencilerle arasฤฑndaki zihinsel mesafe daha da bรผyรผr. รรผnkรผ รถฤretmen uzmanlaลmaya devam ederken รถฤrenciler aynฤฑ baลlangฤฑรง seviyesinde kalฤฑr. Bu da bilgi lanetinin zamanla gรผรงlenmesine neden olur.
Bilginin Laneti รalฤฑลmalarla da Kanฤฑtlanmฤฑลtฤฑr
1975 yฤฑlฤฑnda Amerikalฤฑ psikolog Baruch Fischhoff, daha sonra โsonradan รถฤrenme yanlฤฑlฤฑฤฤฑโ (hindsight bias) adฤฑnฤฑ alacak biliลsel yanฤฑlgฤฑyฤฑ incelemeye baลladฤฑ. Bu yanฤฑlgฤฑ, insanlarฤฑn bir olayฤฑn sonucunu รถฤrendikten sonra, o sonucu en baลฤฑndan beri tahmin edilebilir gรถrme eฤilimini ifade ediyordu. Fischhoffโun รงalฤฑลmalarฤฑ, ileride โbilginin lanetiโ kavramฤฑnฤฑn temelini oluลturdu.
โBilginin lanetiโ terimini ise ilk kez 1989 yฤฑlฤฑnda ekonomistler Colin Camerer, George Loewenstein ve Martin Weber kullandฤฑ. Araลtฤฑrmacฤฑlar, insanlarฤฑn sahip olduklarฤฑ bilgiyi baลkalarฤฑnฤฑn da bildiฤini varsayma eฤilimini ekonomik kararlar รผzerinden inceledi.
1990 yฤฑlฤฑnda Stanford รniversitesiโnde psikoloji yรผksek lisans รถฤrencisi olan Elizabeth Newton, bu kavramฤฑ gรถsteren รผnlรผ bir deney yaptฤฑ. Katฤฑlฤฑmcฤฑlarฤฑ iki gruba ayฤฑrdฤฑ: โVurucularโ ve โTahminciler.โ Vurucular, popรผler ลarkฤฑlarฤฑ yalnฤฑzca parmaklarฤฑyla ritim tutarak anlatmaya รงalฤฑลtฤฑ. Tahminciler ise hangi ลarkฤฑnฤฑn รงalฤฑndฤฑฤฤฑnฤฑ bulmaya รงalฤฑลtฤฑ.
Deneyden รถnce Newton, Vuruculara Tahmincilerin kaรง ลarkฤฑyฤฑ doฤru bileceฤini sordu. Vurucular baลarฤฑ oranฤฑnฤฑ yaklaลฤฑk yรผzde 50 olarak tahmin etti. Gerรงek sonuรง ise yalnฤฑzca yรผzde 2,5โti.
Bu bรผyรผk farkฤฑn nedeni basitti: Vurucular ลarkฤฑnฤฑn melodisini ve sรถzlerini zaten zihinlerinde duyuyordu. Bu yรผzden ritim onlara aรงฤฑk ve anlamlฤฑ geliyordu. Ancak Tahminciler yalnฤฑzca dรผzensiz vuruลlar duyuyordu. Vurucular, kendi bildiklerini karลฤฑ tarafฤฑn bilmediฤini dรผลรผnmekte zorlandฤฑ. Bilginin laneti tam da buydu.
Bilginin Laneti ile Nasฤฑl Baล Edebilirsiniz?
Uzmanlarฤฑn bilginin lanetiyle en sฤฑk karลฤฑlaลtฤฑฤฤฑ alanlardan biri pazarlamadฤฑr. Bir giriลimcinin yatฤฑrฤฑmcฤฑlara yeni bir รผrรผn tanฤฑttฤฑฤฤฑnฤฑ dรผลรผnรผn. รrรผnรผn her ayrฤฑntฤฑsฤฑnฤฑ bildiฤi iรงin nasฤฑl รงalฤฑลtฤฑฤฤฑnฤฑ teknik terimlerle ya da karmaลฤฑk aรงฤฑklamalarla anlatabilir. Ancak dinleyiciler aynฤฑ bilgiye sahip deฤilse mesaj etkisini kaybeder. Bilginin laneti, kiลinin karลฤฑ tarafฤฑn neden ilgisini yitirdiฤini fark etmesini zorlaลtฤฑrฤฑr.
Bilimin temel amacฤฑ bilgiyi paylaลmak, doฤrulamak ve dรผnyayฤฑ daha iyi aรงฤฑklamaktฤฑr. Ancak bir uzman, bildiฤi ลeyi baลkasฤฑnฤฑn da kolayca anlayacaฤฤฑnฤฑ varsaydฤฑฤฤฑnda bilgi avantajฤฑ bir iletiลim engeline dรถnรผลรผr.
1989 yฤฑlฤฑnda ekonomist Colin Camerer ve รงalฤฑลma arkadaลlarฤฑ, daha fazla bilgiye sahip kiลilerin daha az bilgili insanlarฤฑn kararlarฤฑnฤฑ doฤru tahmin edip edemediฤini araลtฤฑrdฤฑ. รalฤฑลmalarฤฑnda, uzmanlarฤฑn รผrรผnlerine mรผลterilerin gรถzรผnden bakmakta zorlandฤฑฤฤฑnฤฑ gรถrdรผler.
Sonuรง olarak
Peki bu etki nasฤฑl azaltฤฑlabilir? Bunun yolu, bilgiyi dinleyicinin seviyesine gรถre anlatmaktan geรงer. Uzmanlar basit kelimeler, aรงฤฑk รถrnekler ve anlaลฤฑlฤฑr bir dil kullandฤฑฤฤฑnda iletiลim gรผรงlenir. ฤฐnsanlar aynฤฑ bilgi dรผzeyine yaklaลtฤฑkรงa bilginin laneti de etkisini kaybeder.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- What’s the Curse of Knowledge, and How Can You Break It?. Yayฤฑnlanma tarihi: 28 Nisan 2021. Baฤlantฤฑ: What’s the Curse of Knowledge, and How Can You Break It?./
- Froyd, J., & Layne, J. (2008, October). Faculty development strategies for overcoming the โcurse of knowledgeโ. In 2008 38th Annual Frontiers in Education Conference (pp. S4D-13). IEEE.
- Damen D, van der Wijst P, van Amelsvoort M, Krahmer E. Can the curse of knowing be lifted? The influence of explicit perspective-focus instructions on readers’ perspective-taking. J Exp Psychol Learn Mem Cogn. 2020 Aug;46(8):1407-1423. doi: 10.1037/xlm0000830. Epub 2020 Mar 12. PMID: 32162961.
- Heath, C. (2003). Loud and Clear. Stanford Social Innovation Review, 1(3), 18โ27. https://doi.org/10.48558/RGN5-0C48
- Oppenheimer DM. The secret life of fluency. Trends Cogn Sci. 2008 Jun;12(6):237-41. doi: 10.1016/j.tics.2008.02.014. Epub 2008 May 28. PMID: 18468944.
Matematiksel
