En yaygın harita türlerinden biri, adını onu geliştiren 16. yüzyıl Flaman kartografından alan Mercator projeksiyonudur. Çocukken bir atlasın içinde görmüş olabileceğiniz bu harita türünün bir versiyonu, Google Maps gibi çevrim içi haritalama araçlarında da kullanılmaktadır.
Harita projeksiyonları, küre şeklindeki Dünya’yı iki boyutlu yüzeylere aktarmak için kullanılan yöntemlerdir. Günümüzde en yaygın kullanılan yöntemlerden biri Merkator projeksiyonudur. Ancak bu projeksiyon, kara parçalarının boyutlarını gerçeğe uygun şekilde yansıtmaz.
Örneğin, haritada Rusya Afrika’dan daha büyük görünür. Oysa Afrika’nın yüzölçümü 30,4 milyon kilometrekareyken, Rusya’nın yüzölçümü yalnızca 17,1 milyon kilometrekaredir. Yani Afrika, aslında neredeyse iki kat daha büyüktür.
#CorrectTheMap kampanyası, bu çarpıklığı düzeltmek amacıyla 2018 yılında uluslararası bir kartograf ekibi tarafından geliştirilen Equal Earth (Eşit Dünya) projeksiyonunun kullanılmasını savunuyor. Bu yeni yaklaşım, kara parçalarının gerçek boyutlarını daha doğru yansıtarak haritalardaki algı eşitsizliğini azaltmayı hedefliyor.
Merkator Projeksiyonu Dünya Kartografyasını Nasıl Dönüştürdü?
15. yüzyılda Avrupa, keşif ve fetih hareketlerinin merkezindeydi. Marco Polo’nun Çin’e yaptığı yolculuk, yeni keşiflerin önünü açtı. Bu dönemde Portekiz, deniz gücünü artırarak Afrika kıyıları boyunca seferler düzenledi; İspanya ise Pasifik’te ticaret yolları kurma arayışına girdi.
İmparatorluk kurma çabaları ve genişleyen ticaret ağları, daha kesin ve betimleyici haritalara olan ihtiyacı artırdı. Aynı zamanda, matematik ve astronomi alanlarındaki gelişmeler haritalarda doğruluk beklentisini yükseltti. Tüm bu gelişmelerin etkisiyle Avrupa’nın çeşitli şehirlerinde haritacılık okulları açıldı.
Bu ortamda Flaman haritacı Gerardus Mercator (1512–1594) öne çıktı. Gençliğinde din eğitimi almış olsa da kısa sürede coğrafyaya ilgi duymaya başladı. 25 yaşına geldiğinde matematik, coğrafya ve astronomi alanlarında yetkin bir isim haline gelmişti. 1538 yılında yayımladığı ilk dünya haritası büyük ilgi gördü. Sonraki otuz yıl boyunca coğrafya, seyahat anlatıları ve denizcilik üzerine çalıştı. Bu birikim, onu haritacılık tarihinde derin izler bırakan projeksiyon sistemini geliştirmeye hazırladı.
Mercator’un önemi yalnızca teknik katkılarından değil, bu katkıların kalıcılığından kaynaklanır. 1538 tarihli haritasında “Kuzey Amerika” adını kullanan ilk kişiydi. Ayrıca, birden fazla haritayı bir araya getiren eserlere “atlas” adını vermesiyle de tanındı. Ancak en etkili katkısı, kendi adıyla anılan Merkator projeksiyonu oldu.
Merkator’un Projeksiyonu Neden Önemlidir?
Rönesans döneminde haritacılar, küresel Dünya yüzeyini iki boyutlu düzleme doğru şekilde aktarma konusunda ciddi zorluklarla karşılaştı. Bu sorunu çözmek için 1426 ile 1600 yılları arasında en az yirmi üç farklı projeksiyon yöntemi geliştirildi. Mercator’dan önce en yaygın kullanılan sistem, Batlamyus’un projeksiyonuydu. Bu yöntemde enlem ve boylam çizgileri boyunca her derece eşit uzunlukta kabul edildi.
Ancak bu yaklaşım, Dünya’nın küresel yapısını göz ardı ettiğinden özellikle kutup bölgelerinde ciddi bozulmalara neden oldu. Gerçekte birbirine yaklaşan boylam çizgileri, haritalarda eşit aralıklarla gösterildi. Mercator, bu sorunu çözmek için enlem ve boylamlar arasında sabit bir oranı koruyan yeni bir projeksiyon geliştirdi.
Onun haritası da dik açıyla kesişen düz çizgilerden oluşuyordu. Ancak fark, bu çizgilerin dağılımındaydı: Boylam çizgilerini eşit aralıklarla yerleştirdi; enlem çizgilerini ise Ekvator’a yakın bölgelerde daha sık, kutuplara doğru daha seyrek konumlandırdı. Bu düzenleme, doğu-batı yönündeki genişlemeyi dengeledi ve kuzey-güney yönünde görsel tutarlılık sağladı.
Merkator projeksiyonunun en büyük yeniliklerinden biri, pusula yönünü korumasıydı. Bu sayede bir gemi, A noktasından B noktasına sabit bir rota izleyerek ulaşıyordu.. Bu özellik, denizcilik açısından devrim niteliğindeydi. Ancak bu projeksiyonun dünya haritalarında yaygın biçimde kullanılmaya başlanması 19. ve 20. yüzyılları buldu.
Merkator projeksiyonu, özellikle yüksek enlemlerde kara parçalarının boyutunu ciddi biçimde çarpıtır. Bu çarpıklıklar nedeniyle, 70 derece kuzey ve güney enlemleri üzerindeki bölgelerde Merkator projeksiyonunun işlevsiz olduğu görüşü yaygındır.
Dünyanın Gerçeğe En Yakın Haritası Hangisi?
Aslında haritacılar, Merkator projeksiyonunun kara parçalarının gerçek boyutlarını yansıtmadığını uzun süredir biliyor. Bu nedenle 1940’lardan bu yana, daha adil ve gerçeğe daha yakın bir dünya haritası oluşturulması yönünde çağrılar yapılıyor. Bu çabaların bir sonucu olarak Robinson projeksiyonu geliştirildi.
Robinson projeksiyonu, Merkator’a göre görsel olarak daha dengeliydi; kıtalar ve okyanuslar daha orantılı görünüyordu. Ancak bazı bölgelerde hâlâ belirgin çarpıtmalar vardı ve bu nedenle kalıcı bir çözüm olarak benimsenmedi. Bu sorunları aşmak için araştırmacılar yeni bir yaklaşım geliştirdi.
Equal Earth projeksiyonunun temel vaadi, adında gizlidir: Dünya’yı eşit alanlarda temsil eder. Kıtaların göreli büyüklüklerini doğru biçimde korurken, tanıdık ve estetik şekilleri de mümkün olduğunca muhafaza eder. Afrika perspektifinden bakıldığında bu harita, geç kalmış ama yerinde bir düzeltme sunar. Özellikle yüzölçümünün önemli olduğu tematik haritalar için ideal bir tercihtir.
Ancak eşit alanı önceliklendirmek, yön doğruluğundan ödün vermeyi gerektirir. Merkator haritalarında düz çizgilerle gösterilen yön rotaları (rhumb lines), Equal Earth projeksiyonunda 40 dereceye kadar eğilir. Bu nedenle, hem denizcilik hem de dijital haritalama alanlarında Merkator projeksiyonu hâlâ tercih edilen seçenek olmaya devam ediyor.
Sonuç Olarak
Afrika tarihinde haritacılık, sömürgeci kontrolün etkili bir aracı olarak kullanıldı. Haritalar, kıtayı ticaret yolları, doğal kaynaklar ve “geliştirilmeye açık” boş alanlarla çerçeveleyerek sömürüye açık bir alan olarak sundu.
Merkator projeksiyonu da Afrika’yı küçülten ve konumunu çarpıtan Batılı anlatıların bir parçası haline geldi. Bu anlatılar, medyadan akademiye pek çok alanda etkisini sürdürdü. Dolayısıyla projeksiyona yönelik eleştiriler yalnızca teknik değil; temsiliyet, saygı ve özerklik gibi daha derin meseleleri de kapsar.
Ancak değişim çağrıları ne kadar güçlü olursa olsun, uygulamaya geçmek zordur. Dünya haritalarını üreten tek bir küresel otorite bulunmaz ve bu tür değişiklikler genellikle toplumsal kabul görmekte zaman alır.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Spanagel, David. (2007). Rhumb Lines and Map Wars: A Social History of the Mercator Projection (review). Journal of Interdisciplinary History. 37. 427-428.
- Ehrenberg, Ralph E. (2006). Mapping the World, An Illustrated History of Cartography, Washington, D.C., National Geographic Society.
- World maps get Africa’s size wrong: cartographers explain why fixing it matters. Yaınlanma tarihi: 28 Ağustos 2025.Kaynak site: Bağlantı: World maps get Africa’s size wrong: cartographers explain why fixing it matters
Matematiksel
