Kimya

Fritz Haber: Buluşları İle İnsanları Besleyen ve Öldüren Adam

İnsanları çoğu zaman iyi ya da kötü gibi kategorilerde değerlendirme eğilimindeyiz. Oysa Fritz Haber’in öyküsü, dünyanın her zaman bu kadar siyah beyaz olmadığını hatırlatır.

19. yüzyılın sonlarına gelindiğinde dünya giderek büyüyen bir sorunla karşı karşıyaydı: Tarımın ihtiyaç duyduğu azot kaynakları sınırlıydı. Çiftçiler yüzyıllar boyunca hayvan gübresi, baklagiller, guano ve güherçile gibi kaynaklardan yararlanmıştı. Ancak nüfus arttıkça bunlar yetersiz kalmaya başladı.

Sorunun ironik tarafı atmosferin büyük bölümünün azottan oluşmasıydı. Fakat bitkiler havadaki moleküler azotu doğrudan kullanamıyordu. Azot atomlarını birbirine bağlayan güçlü bağları kırmak ve onları bitkilerin kullanabileceği bileşiklere dönüştürmek büyük miktarda enerji gerektiriyordu.

Bu nedenle 19. yüzyıl boyunca ülkeler azot kaynaklarının peşine düştü. Peru açıklarındaki guano adalarındaki kuş dışkıları bir süre Avrupa tarımını besledi. Ancak bu yataklar zamanla tükenmeye başladı. Ardından dünyanın dikkati Atacama Çölü’ndeki Şili nitratına çevrildi. 1900’lere gelindiğinde Şili, dünya gübre üretiminde olağanüstü önemli bir konuma ulaşmıştı. Fakat bu kaynağın da bir sonu vardı.

1898’de İngiliz kimyager William Crookes, dünyanın karşı karşıya olduğu “buğday sorununa” dikkat çekti. Crookes, yeni bir azot kaynağı bulunamazsa artan nüfusu beslemenin giderek zorlaşacağını düşünüyordu. Bilim insanlarının önündeki soru artık açıktı. Atmosferdeki azotu bir fabrikada kullanılır hale getirmek mümkün müydü?

Fritz Haber Azotu Nasıl Sabitledi?

Bu problemi çözmeye çalışan bilim insanlarından biri Alman kimyager Fritz Haber oldu. Haber, azot ile hidrojeni bir araya getirerek amonyak üretmek istiyordu. Ancak bu tepkime kolay gerçekleşmiyordu.

Haber, yardımcısı Robert Le Rossignol ile birlikte sıcaklık, basınç ve katalizör üzerinde sürekli deneyler yaptı. Zamanla basıncı artırmanın daha düşük sıcaklıklarda amonyak üretmeyi mümkün kıldığını gördüler. Böylece çalışmalar giderek çok yüksek basınçlara yöneldi.

1909’da Haber önemli bir aşamaya ulaştı. Osmiyum adlı nadir bir metali katalizör olarak kullandığında düzenekten sıvı amonyak çıkmaya başladı. Ancak birkaç damla amonyak üretmek başka, günde tonlarca amonyak üretmek bambaşka bir problemdi.

Fritz Haber kimdir
Fritz Haber’in ilk amonyak sentezliyicisi. Fritz Haber Institute in Berlin, Germany

Bu noktada Alman kimya şirketi BASF ve mühendis Carl Bosch devreye girdi. Bosch’un görevi, Haber’in laboratuvar düzeneğini sanayi ölçeğinde çalışan güvenli ve ekonomik bir sisteme dönüştürmekti.

İlk sorun katalizördü. Osmiyum çok nadir ve pahalıydı. Bosch’un ekibinden Alwin Mittasch, binlerce farklı malzemeyi test etti. Sonunda demir temelli ve çok daha ucuz bir katalizör karışımının işe yaradığını buldular.

Fakat sorunlar bununla bitmedi. Yüzlerce atmosfer basınca ve yüksek sıcaklığa dayanacak reaktörler yapmak gerekiyordu. Üstelik hidrojen, çelik duvarların içine sızarak metali zayıflatıyor ve reaktörlerin patlamasına yol açıyordu.

Bosch bu problemi reaktörü yeniden tasarlayarak çözdü. İç bölümde hidrojenin geçebileceği bir çelik katman kullandı, dış kısmı ise yüksek basınca dayanacak daha güçlü bir gövdeyle çevreledi. İki tabaka arasında biriken hidrojenin dışarı çıkması için küçük kanallar açtı.

1911’e gelindiğinde sistem sürekli çalışabiliyordu. BASF, 1913’te Oppau’daki fabrikasında büyük ölçekli amonyak üretimine başladı. Böylece bugün Haber–Bosch süreci adını verdiğimiz yöntem doğdu.

Haber–Bosch Süreci Dünyayı Nasıl Değiştirdi?

Haber–Bosch süreci başlangıçta tarım açısından devrim niteliğindeydi. Artık havadan alınan azot, amonyağa; amonyak da gübreye dönüştürülebiliyordu. Ancak aynı azot başka bir amaç için de kullanılabilirdi.

I. Dünya Savaşı başladığında Almanya, patlayıcı üretmek için ihtiyaç duyduğu nitratın önemli bölümünü Şili’den getiriyordu. Britanya’nın deniz ablukası bu kaynağa ulaşmayı zorlaştırınca Haber–Bosch süreci stratejik önem kazandı. Almanya sentetik amonyaktan nitrat üreterek hem gübre hem de patlayıcı hammaddesi elde edebildi.

Fritz Haber
Haber (işaret eden) askerlere Birinci Dünya Savaşı’nda klor gazının kullanımı hakkında talimat veriyor. Kaynak: Archiv der Max-Planck

Haber son derece güçlü bir Alman milliyetçisiydi ve savaş başladığında bilimsel bilgisini ülkesinin hizmetine sundu. Kısa süre içinde zehirli gazların savaş alanında kullanılmasını savunan en önemli bilim insanlarından biri haline geldi.

22 Nisan 1915’te, Belçika’daki İkinci Ypres Muharebesi sırasında Alman birlikleri binlerce silindirden klor gazı saldı. Rüzgâr, sarı-yeşil gaz bulutunu Müttefik askerlerinin bulunduğu siperlere taşıdı. Klor solunum yollarındaki nemle tepkimeye giriyor, akciğerlere ciddi zarar veriyor ve yüksek dozlarda boğularak ölüme yol açıyordu. Haber saldırının hazırlıklarında bizzat görev aldı ve gazın kullanılmasını yerinde takip etti.

Ardından her iki taraf da yeni kimyasal silahlar geliştirmeye başladı. Kloru fosgen ve hardal gazı gibi daha tehlikeli maddeler izledi. Haber ise Almanya’nın kimyasal savaş programındaki çalışmalarını sürdürdü.

Böylece birkaç yıl önce havadaki azotu gübreye dönüştürerek tarımsal üretimin önünü açan bilim insanı, şimdi kimyanın insan öldürmek için kullanılmasına öncülük ediyordu.

Clara Immerwahr - Fritz haber
Fritz HClara ile Fritz Haber on dört yıl evli kalmıştı.

Haber’in eşi Clara Immerwahr da kimyagerdi. 1900 yılında Breslau Üniversitesi’nden kimya doktorası alan ilk kadınlardan biri olmuştu. Clara’nın savaş ve bilimin askerî amaçlarla kullanılması konusunda eşinden farklı düşündüğüne ilişkin çeşitli anlatılar vardır.

Ypres’teki klor saldırısından kısa süre sonra, 2 Mayıs 1915 gecesi Clara, Haber’in tabancasını kullanarak yaşamına son verdi. Haber ise ertesi gün doğu cephesine giderek kimyasal savaş çalışmalarını sürdürdü.

Fritz Haber’in Çelişkili Mirası

Fritz Haber1918 Nobel Kimya Ödülü’nü “elementlerinden amonyak sentezleme yöntemi” nedeniyle aldı. Savaş sona erdikten sonra Haber–Bosch yöntemi hızla başka ülkelere yayıldı. Fabrikalar giderek daha verimli hale geldi; özellikle hidrojen kaynağı olarak kömür yerine doğal gazın kullanılmaya başlanması enerji maliyetlerini önemli ölçüde düşürdü.

Bugün Haber–Bosch süreci hâlâ dünyanın başlıca amonyak üretim yöntemidir. Küresel enerji tüketiminin yaklaşık yüzde 1’i bu amaçla kullanılır.

Bu etkinin büyüklüğünü anlamanın en çarpıcı yollarından biri insan vücudundaki azota bakmaktır. Bazı hesaplamalara göre bugün ortalama bir insanın vücudundaki azotun yaklaşık yarısı dolaylı olarak Haber–Bosch sürecinden gelir.

Ancak aynı yöntem Almanya’nın I. Dünya Savaşı sırasında patlayıcı üretmeye devam etmesine yardımcı oldu. Bu yüzden Haber’in mirasını tek bir cümleyle anlatmak zordur. Sonuçta havadan elde ettiği azot milyonlarca insanı besledi. Ancak aynı bilim savaş alanında insanların ölümüne de hizmet etti.


Kaynaklar ve ileri okumalar:

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.