Hipparchus ve Albategnius kraterleri, Ay’ın orta yaylalarında, Mare Nubium’un hemen doğusunda yer alan iki dikkat çekici çarpma krateridir. Hipparchus krateri, trigonometrinin öncülerinden biri olan, yıldız kataloğu hazırlayan ve ekinoksların devinimini keşfeden Antik Yunan astronomu Hipparchus’un adını taşır. Albategnius krateri ise Orta Çağ İslam astronomu Al-Battani’nin adını alır.
Orta Çağ’da gökbilim, zamanın ölçülmesi, takvimlerin düzenlenmesi, ibadet saatlerinin belirlenmesi ve denizcilik gibi yaşamsal ihtiyaçlarla doğrudan ilişkiliydi. Bu ortamda yetişen Al-Battani, güçlü gözlem yeteneği ve matematiksel yaklaşımıyla astronomiyi yeni bir düzeye taşıyan en önemli isimlerden biri hâline geldi.
Latin dünyasında Albategnius adıyla tanınan bu bilgin, Antik Yunan mirasını devralıp geliştiren ve ardından Rönesans Avrupası’nı dolaylı biçimde etkileyen bir köprü figür olarak öne çıkar.
Al-Battani’nin Bilimsel Çalışmaları
Al-Battani, 9. yüzyılda Harran bölgesinde doğdu. Astronomi aletleri yapan bir usta olan babası, onun küçük yaşlardan itibaren gökyüzüne ilgi duymasında belirleyici bir rol oynadı.
Al-Battani’nin yaşadığı dönem, bilim tarihinin en kritik eşiklerinden birine karşılık gelir. Batı Roma dünyasında siyasal düzen çökerken, Antik Yunan’a ait pek çok bilimsel eser Süryanice ve Arapça çeviriler aracılığıyla korundu.
Abbasi halifeleri döneminde bu metinler sistemli biçimde toplandı, çevrildi ve incelendi. Bu süreçte özellikle Ptolemaios’un Almagest adlı eseri, astronomi çalışmalarının temel başvuru kaynağı olarak öne çıktı.
Ancak İslam dünyasındaki astronomlar, bu mirası yalnızca aktarmakla yetinmedi. Gözlemleri yeniden gerçekleştirdiler, elde ettikleri sonuçları karşılaştırdılar ve tespit ettikleri hataları düzeltmeye çalıştılar. Al-Battani, bu eleştirel yaklaşımın en güçlü temsilcilerinden biri olarak öne çıktı.
Al-Battani, çalışmalarını özellikle Rakka ve Antakya çevresinde sürdürdü. Güneş ve Ay tutulmalarını, gezegenlerin konumlarını ve mevsimsel değişimleri büyük bir titizlikle gözlemledi.
Bu çalışmalar sonucunda ekliptik eğikliğini — yani Dünya’nın ekvator düzlemi ile Güneş’in gökyüzündeki yıllık görünür yolu arasındaki açıyı — Batlamyus’tan daha doğru biçimde belirledi. İlkbahar ve sonbahar ekinokslarının zamanlarını ölçerek Güneş yılının uzunluğunu yaklaşık 365,24 gün olarak hesapladı. Bu değer, gerçek tropikal yıla son derece yakındır.
Al-Battani ayrıca önemli bir sapmayı da kayda geçirdi: Güneş’in gökyüzündeki görünür konumu, Batlamyus’un tanımladığı sabit yıldız arka planıyla tam olarak örtüşmüyordu. Güneş’in görünen çapının en küçük olduğu nokta, Antik Yunan zodyağında öngörülen konumdan farklıydı.
Bu gözlem, bugün presesyon ve yörüngesel düzensizlikler olarak tanımladığımız olgularla ilişkilidir. Ancak yermerkezli evren modelinin geçerli olduğu dönemde, bu farkın fiziksel bir açıklaması yapılamamıştı. Yine de bu tür ayrıntılı kayıtlar, gök mekaniğinin ilerleyen yüzyıllarda anlaşılmasına zemin hazırlayan kritik veri noktaları arasında yer alır.
Al-Battani’nin Trigonometri İle İlgili Çalışmaları
Al-Battani’nin astronomiye katkısı yalnızca gözlemle sınırlı kalmaz. Aynı zamanda güçlü bir matematikçidir. Özellikle trigonometriyi astronominin temel araçlarından biri hâline getiren öncü isimler arasında yer alır.
Antik Yunan’da kullanılan kiriş temelli geometrik yöntemleri yeterli görmedi. Bunun yerine, daha esnek ve hesaplamaya elverişli oranlara dayalı trigonometrik yaklaşımları benimsedi. Bu yöntemleri sistematik bir çerçeveye oturttu.
Küresel trigonometriyi, gök cisimlerinin konumlarını hesaplamada bilinçli biçimde kullandı. Bu yaklaşım, astronomik cetvellerin hazırlanmasını önemli ölçüde kolaylaştırdı. Aynı zamanda hesapların doğruluğunu belirgin biçimde artırdı.
Hazırladığı kapsamlı eser genellikle Kitab al-Zij adıyla bilinir. “Zij” olarak adlandırılan bu çalışmalar, ayrıntılı tablolar ve yöntemler içerir. Bu tablolar, gök cisimlerinin konumlarını ve hareketlerini ortaya koyar. Ayrıca zamanla ilgili hesaplamalara da yer verir.
Al-Battani’nin cetvelleri doğrudan gözlemsel verilere dayanır. Bu verileri güçlü matematiksel işlemlerle birleştirir. Çok sayıda yıldızın konumunu kayda geçirmiştir. Önceki kataloglardaki hataları düzeltmiş, yeni ölçümlerle bu listeleri geliştirmiştir.
Yeniayın görülebilirlik koşullarına ilişkin çalışmaları da önemlidir. Bu çalışmalar, takvim düzenlemeleri ve zaman hesaplamaları açısından belirleyici olmuştur.
Al-Battani’nin eserleri 12. yüzyılda Latinceye çevrildi. Avrupa’da De motu stellarum adıyla tanındı. Matbaanın yaygınlaşmasıyla bu metinler daha geniş bir okur kitlesine ulaştı.
Böylece yüzyıllar önce yapılan gözlemler ve hesaplamalar, Rönesans dönemi astronomlarının doğrudan başvurduğu kaynaklara dönüştü. Nicolaus Copernicus gibi isimler yermerkezli evren modelini terk etti. Buna rağmen kullandıkları sayısal verilerin bir bölümü bu bilimsel geleneğin ürünüdür.
Bu yönüyle Al-Battani, kuramsal devrimlere zemin hazırlayan yüksek gözlemsel ve matematiksel doğruluğun güçlü temsilcilerinden biridir.
Sonuç Olarak
929 yılında vefat eden bu bilginin mirası, yalnızca bir isimden ya da birkaç tablodan ibaret değildir. Al-Battani, Antik dünyanın bilgisini eleştirel bir yaklaşımla yeniden ölçen bir bilim insanıdır. Matematiği doğrudan gözleme bağlamış ve elde ettiği sonuçları gelecek yüzyıllara aktarmıştır.
Astronominin tarihsel ilerleyişi yalnızca büyük sıçramalarla gerçekleşmez. Aynı zamanda sabırlı düzeltmeler ve titiz karşılaştırmalarla ilerler. Al-Battani’nin bilim tarihindeki yeri, tam da bu dikkatli ve disiplinli geleneğin merkezinde bulunur.
Kaynaklar ve İleri Okumalar:
- Al-Battani; https://www.famousscientists.org/al-battani/
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
