Klasik Yunan’da adı tarihe geçen çok az kadın düşünür vardır. Mantinealı Diotima bu istisnalardan biridir. Onun, Sokrates’in düşüncesini şekillendirdiği ve Platon’un “Platonik aşk” kavrayışına ilham verdiği kabul edilir.
Diotima’nın yaşamına dair bildiklerimiz, Sokrates’in onunla yaptığı konuşmayı anlatmasından gelir. Bu anlatım Platon’un Şölen’inde yer alır.
Bazı araştırmacılar Diotima’nın tarihsel bir kişi olup olmadığını sorgulasa da Platon’un diyaloglarındaki karakterlerin neredeyse tamamı dönemin Atinası’nda tanınan gerçek kişilerden oluşur. Diotima’nın tek istisna olması pek olası görünmez. Üstelik sonraki yazarlar da onu kurmaca değil, tarihsel bir figür olarak anmıştır.
Platon’un Sempozyum adlı eseri, konunun en eski ve en etkili incelemelerinden biri olduğu için aşk felsefesinin temel metinlerinden sayılır. Diyalog, antik Yunan’da erkeklerin içki içmek, sohbet etmek, dans etmek ve müzik dinlemek için bir araya geldiği bir toplantıyı konu alır. O gece Sokrates ve dönemin önemli isimleri, tragedya yazarı Agathon’un evinde buluşmuştur.
Sohbet ilerledikçe konu sevgiye döner. Konuklar, Platon’un aşk felsefesinin merkezinde yer alan “aşk merdiveni” anlayışına katkı sunan konuşmalar yapar. Ancak Sokrates’e göre bu hikâyeler gerçek aşkın ne olduğuna dair yeterli bir görüş vermez. Bu yüzden sözü alır ve Mantinealı Diotima’nın ona öğrettiği aşk sanatını, yani daha sonra “aşk merdiveni” olarak anılacak düşünceyi aktarmaya başlar.
Mantinealı Diotima Kimdir?
Platon, Sokrates’i Diotima’nın düşüncelerinden büyük bir coşkuyla söz ederken gösterir. Bu tutum, o dönemin ölçütleri düşünüldüğünde masadaki erkekleri şaşırtmış olmalı; çünkü klasik Yunan toplumunda kadınlar entelektüel açıdan ciddiye alınmazdı. Kadınların yeri evdi ve babalarına ya da kocalarına hizmet etmeleri beklenirdi. Yine de bu genel kalıbı aşan az sayıda kadın vardı.
Bunlardan biri hetaira olmaktı. Hetairalar yalnızca güzel sohbetleriyle değil, zekâlarıyla da saygı uyandıran, bağımsızlık kazanabilen yüksek statülü kadınlardı. Diğer yol ise rahibelikti; Diotima da bu konuma sahipti. Rahibe unvanına rağmen Sokrates’in onun düşüncelerine duyduğu hayranlık, Diotima’nın olağanüstü bir entelektüel olduğunu gösterir.
Platon’un diyaloglarında Diotima’ya denk düşen tek kadın figür, Aspasia’dır. Aspasia bir hetairaydı ve Atina’nın önde gelen düşünürlerini ağırlamasıyla tanınır. Platon, Meneksenos adlı eserinde onu bağımsız bir düşünür olarak sunar; hitabeti ve konuşma sanatını öğreten bir figür olarak betimler.
Ancak Diotima’nın düşünceleri, Aspasia’nınkilerle belirgin bir karşıtlık içindedir. Aspasia, duyusal hazza ve erotik aşka vurgu yaparken; Diotima, aşkı ve güzelliği daha derin ve soyut bir düzeyde kavramaya davet eder.
Sokrates’in Diotima ile MÖ 450–440 yılları arasında, henüz yirmili yaşlarındayken tanıştığı düşünülür. Onu, bilgeliği ve kehanet gücüyle tanınan Mantineialı bir rahibe olarak anlatır. Ancak Sokrates’i asıl etkileyen, Diotima’nın sezgileri değil; keskin zekâsı ve felsefi derinliğidir.
O dönemde pek çok Yunan filozofu gibi Sokrates de öncelikle doğa bilimleriyle ilgileniyordu. Fakat Diotima ile yaptığı konuşma, onun dikkatini dış dünyadan insan yaşamının temel sorularına yöneltti.
Sokrates, Diotima’nın kendisine anlattığı “aşk merdiveni”ni hatırlatır. Bu merdiven, bedensel çekimle başlar; zamanla bir kişinin içsel niteliklerine duyulan hayranlığa, ardından tüm varlıklardaki güzelliğe yönelir. Sürecin zirvesinde ise, Platon’un deyişiyle “Güzelliğin Formu”na ulaşan saf ve evrensel bir aşk anlayışı yer alır.
Mantinealı Diotima’nın Aşk Merdiveni Nedir?
Diotima’nın “aşk merdiveni”ni anlayabilmek için, öncelikle Platon’un “Formlar Teorisi”ni kavramak gerekir. Bu teori, Platon’un eserleri boyunca sürdüğü temel bir felsefi doktrindir. Platon, gerçekliğin iki ayrı düzlemde var olduğuna inanır. Bunlardan ilki, duyularımızla algıladığımız fiziksel dünyadır. Diğeri ise, onun “Formlar” adını verdiği değişmez, kusursuz ve soyut varlıkların bulunduğu alemdir.
Platon bu düşünceyi birçok diyaloğunda örneklendirir; ancak en çarpıcı ifadesini Mağara Alegorisi‘nde bulur. Diotima’nın aşk merdiveninde ise, birey fiziksel dünyadaki somut güzellikten yola çıkar ve giderek “Güzelliğin Formu”na ulaşır.
Aşk merdiveni, sevginin giderek maddi olandan soyut ve evrensel olana yönelmesini ifade eder. Ancak merdivende bir sonraki basamağa geçmek için, önceki aşamanın sunduğu deneyim ve öğretileri anlamak gerekir.
Birinci basamak, yalnızca tek bir bedenin sevgisine dayanır. Kişi, belirli bir fiziksel güzelliğe duyulan arzu aracılığıyla aşkı deneyimlemeye başlar. Bu aşamada sevgi, tamamen fiziksel çekime odaklanır.
İkinci basamak, tüm güzel bedenlere duyulan sevgidir. Birey, güzelliğin yalnızca tek bir bedene özgü olmadığını fark eder. Güzelliği farklı bedenlerde tanımayı ve takdir etmeyi öğrenir.
Üçüncü basamak, ruhsal ve ahlaki erdemlerin sevgisini içerir. Kişi, fiziksel özellikleri geride bırakır ve düşünce gücüne, karaktere ve erdeme yönelir. Bu noktada, güzel fikirlere ve zihinlere âşık olur.
Dördüncü basamak, toplumsal düzenin ve yasaların güzelliğine duyulan sevgidir. Aşık kişi, bireysel ruhsal gelişimin ötesine geçerek toplumun ahlaki yapısına değer vermeye başlar.
Beşinci basamak, bilgiye ve öğrenmeye duyulan aşktır. Kişi, evrensel gerçekleri ve bilgeliği arzulamaya başlar. Artık aşk, yalnızca nesnelere ya da insanlara değil, hakikate yönelmiştir.
Altıncı ve son basamak, aşkın kendisine duyulan aşktır. Kişi, güzelliği kendi saf ve değişmez formuyla kavrar; artık güzelliği nesneler üzerinden değil, kendi başına bir varlık olarak sever. Ona göre her güzel şey, yalnızca bu “Güzelliğin Formu”na katıldığı için güzeldir.
Sonuç Olarak
Diotima ile karşılaşması, Sokrates’in hayatında bir dönüm noktasıdır. Bu diyalog, onun felsefi yönünü şekillendirmekle kalmadı; aynı zamanda sonraki Yunan düşünürleri için de temel bir düşünsel yol haritası oluşturdu.
Kaynaklar ve İleri Okumalar:
- Rebecca Buxton; The Philosopher Queens. The lives and legacies of philosophy’s unsung women; ISBN-10 : 178352801X
- Durgun, Sezgi. (2021). DÜŞÜNCE TARİHİNE ALTERNATİF YAKLAŞIMLAR. DIOTIMA, ARENDT VE BEAUVOIR ALTERNATIVE APPROACHES TO THE HISTORY OF IDEAS: DIOTIMA, ARENDT AND BEAUVOIR. Öneri Dergisi. 16. 51-73. 10.14783/maruoneri.730.
- cagri-mutlu, Esra. (2018). Sokrates’in Öğretmeni Diotima. Kilikya Felsefe Dergisi / Cilicia Journal of Philosophy. 5. 11-26. 10.5840/kilikya2018512.
- Diotima’s Ladder of Love; https://en.wikipedia.org
- Andrews, Susanna. “Three Ancient Greek Female Philosophers You Should Know” TheCollector.com, February 18, 2023, https://www.thecollector.com/three-ancient-greek-female-philosophers-to-know/.
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
