İnsan belleği büyük miktarda bilgiyi saklayabilse de her zaman güvenilir ve düzenli çalışmaz. Bu nedenle insanlar yazının ortaya çıkışından çok önce hafızalarını desteklemek için kemiklere çentikler açmış, taşları belirli biçimlerde dizmiş ve iplere düğümler atmıştır.
İpler, özellikle yazılı bir alfabe kullanmayan toplumlar için pratik araçlardı. Kolayca taşınabiliyor, üzerlerine yeni düğümler eklenebiliyor ve gerektiğinde mevcut işaretler değiştirilebiliyordu. Dikiş, dokumacılık, balıkçılık ve tarım gibi günlük uğraşlar da ip kullanımını hayatın doğal bir parçası hâline getiriyordu.
Ancak basit hatırlatma düğümleriyle İnka Uygarlığının geliştirdiği khipu sistemini birbirine karıştırmamak gerekir. Basit bir düğüm dizisi çoğunlukla tek bir miktarı veya olay sırasını hatırlatırken khipu; sayıları basamaklarına göre kaydedebilen, bilgileri sınıflandırabilen ve farklı kategoriler arasında bağlantı kurabilen gelişmiş bir kayıt sistemiydi.
Khipu Düğümleri Nedir?
Khipu, İspanyolca kaynaklarda kullanılan yazımıyla quipu, Keçuva dilinde “düğüm” anlamına gelir. İlk bakışta saçaklı bir dokumayı andıran bu araç, kalın bir ana ipe bağlanmış çok sayıda sarkıt ipten oluşur.
Tarih boyunca üretilen khipuların büyük kısmı günümüze ulaşamamıştır. İspanyol fethinden sonra İnka yönetim kurumlarının ortadan kaldırılması, Avrupa kökenli kayıt yöntemlerinin yaygınlaşması ve organik ipleri hızla yıpratan iklim koşulları bu kayıpta etkili olmuştur. Günümüzde özgünlüğü doğrulanmış yaklaşık 1.600 khipu müzelerde ve özel koleksiyonlarda yer almaktadır.
Avrupalı araştırmacılar uzun süre khipuları basit ve estetik değeri sınırlı nesneler olarak değerlendirdi. Bu görüş 20. yüzyılın başlarında değişmeye başladı.
Amerikalı araştırmacı Leland Locke, günümüze ulaşan khipuların düğüm düzenlerini İspanyol tarihçilerinin anlatılarıyla karşılaştırdı. Çalışmaları, khipuların onluk sayı sistemine dayanan düzenli bir kayıt yöntemi olduğunu gösterdi ve modern khipu araştırmalarının temelini oluşturdu.
Khipu Düğümleri Ne İşe Yarıyordu?
İnka İmparatorluğu, 15. yüzyılın sonları ile 16. yüzyılın başlarında bugünkü Peru’nun tamamını ve Bolivya, Şili, Ekvador, Kolombiya ve Arjantin’in bazı bölgelerini kapsayan geniş bir devlete dönüşmüştü. And Dağları boyunca binlerce kilometreye yayılan bu coğrafyada farklı diller konuşan ve farklı geleneklere sahip milyonlarca insan yaşıyordu.
İnka yöneticilerinin nüfus, tarım ürünleri, hayvanlar, silahlar, iş gücü, vergiler ve devlet depolarındaki erzak hakkında güncel bilgilere ihtiyacı vardı. Yazılı bir alfabe kullanmamalarına rağmen bu verileri toplamak ve düzenlemek zorundaydılar. Khipular, bu büyük yönetim sisteminin en önemli araçlarından biri hâline geldi.
Khipuları kullanan İnka toplumundan günümüze ulaşmış yazılı bir kaynak yoktur. Bu nedenle sistemin yapısı ve kullanım alanları hakkındaki bilgilerimizin büyük bölümü İspanyol askerlerin, din adamlarının ve yöneticilerin tuttuğu kayıtlara dayanır.
Bu kaynakların en güvenilirlerinden birini asker ve tarihçi Cieza de León kaleme aldı. León, 1547’de gözlemlerini kaydetmeye başladı ve çalışmalarını üç yıl boyunca sürdürdü. León’u en çok etkileyen unsurlardan biri, İnka İmparatorluğu’nun haberleşme sistemiydi.
İnka yolları üzerindeki istasyonlarda chasqui adı verilen eğitimli koşucular görev yapıyordu. Bu koşucular sözlü mesajları, küçük eşyaları ve khipuları bir sonrakine aktararak bayrak yarışı düzeninde ilerliyordu. Böylece yüzlerce kilometre uzaktaki bilgiler kısa süre içinde başkent Cusco’ya ulaştırılabiliyordu.
Khipuları hazırlayan ve okuyan özel görevlilere khipukamayuq adı veriliyordu. Bu kişiler nüfus, üretim, vergi ve kaynak kayıtlarını düzenli biçimde güncelliyordu. Her yönetim bölgesinde en az bir khipu görevlisinin bulunduğu, büyük yerleşimlerde ise görevli sayısının otuza kadar çıkabildiği düşünülmektedir.
Düğümlerle Sayılar Nasıl Kaydediliyordu?
Khipunun temelini kalın bir ana ip oluşturuyordu. Bu ana ipe aşağı doğru sarkan ipler, yukarı yönelen üst ipler ve daha küçük yardımcı ipler bağlanıyordu. İplerin ana ip üzerindeki konumu, kalınlığı, bükülme yönü, rengi ve üzerlerindeki düğümler farklı anlamlar taşıyordu.
Khipudaki sayılar, neyi temsil ettikleri bilinmediğinde tek başına yeterli değildir. Renkler muhtemelen kayıtların hangi kategoriye ait olduğunu gösteriyordu. Ayrıca bazı kaynaklarda siyah zamanla, yeşil tarımla, mor ise soylularla ilişkilendirilmiştir.
Örneğin yeşil bir ip mısır miktarını, ona bağlı sarı bir ip ise ürünün altın cinsinden değerini gösteriyordu. Bununla birlikte renklerin bütün khipularda aynı anlama gelip gelmediğini bilmiyoruz.
İnkalar sayıları düğümlerin türüne, sayısına ve ip üzerindeki yerine göre kaydediyordu. Onluk düzende ana ipe yakın düğümler büyük basamakları, uca yakın düğümler ise küçük basamakları gösteriyordu. Birler basamağında 2 ile 9 arasındaki sayılar için uzun, 1 için özel bir düğüm , diğer basamaklarda ise kısa düğümler kullanıyorlardı. Düğüm atmadan bıraktıkları boşluklar sıfırı temsil ediyordu.
Örneğin 807 sayısını yazmak için yüzler bölümüne sekiz kısa düğüm atıyorlardı. Ardından onlar bölümünü boş bırakıyor ve birler bölümüne yedi dönüşlü uzun bir düğüm ekliyorlardı. Üst iplerde ise çoğu zaman alt iplerdeki sayıların toplamını yazıyorlardı.
İnkalar khipuda genellikle hesapların sonuçlarını saklıyor, işlemleri ise büyük olasılıkla yupana adlı hesaplama tahtasında yapıyordu. İspanyol rahip José de Acosta, onların bölmelere mısır taneleri yerleştirerek hesap yaptığını anlatır. Ancak araştırmacılar yupananın tam çalışma yöntemini henüz çözemedi.
Sonuç Olarak
Bazı araştırmacılar, İnkaların khipularla tarihî olayları, hükümdarların yaşamlarını ve kişisel mesajları da aktardığını ileri sürmüştür. Yine de araştırmacılar henüz hiçbir khipuyu baştan sona okuyamadı. Bu yüzden khipunun bir yazı sistemi mi, sayısal kayıt aracı mı yoksa karma bir yöntem mi olduğu hâlâ tartışılıyor.
Sonucunda Khipu, basit bir düğümlü ipten çok daha fazlasıdır. Her yeni inceleme, düğümler, renkler ve ipler arasında saklanan bilgilerin gelecekte İnka dünyası hakkında çok daha fazla şey anlatabileceğini düşündürmektedir.
İlgili Yazı: Aztekler, İnkalar ve Mayalar Neden Tekerleği İcat Etmediler?
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Untangling the Ancient Inca Code of Strings; yayınlanma tarihi: 19 Nisan 2017. Kaynak site: Discover Magazine. Bağlantı: Untangling the Ancient Inca Code of Strings/
- Urton, Gary. (2014). From Middle Horizon cord-keeping to the rise of Inka khipus in the central Andes. Antiquity. 88. 205-221. 10.1017/S0003598X00050316.
- Vasic, Miljan. “Quipu: How Did the Inca Record Information with Cords & Knots?” TheCollector.com, October 9, 2023, https://www.thecollector.com/inca-empire-record-information-quipu/.
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, 2015 yılından beri matematiğe karşı önyargıyı azaltmak ve bilime duyulan ilgiyi artırmak için yayın yapıyor. Matematikle başladığımız bu yolculukta, zamanla bilimin farklı alanlarına da yer vermeye başladık. Sitemizin tek geliri reklamlardan geliyor. Ancak yüksek okunurluğa sahip bir web sitesini yayında tutmanın maliyeti her geçen gün artıyor. Bu nedenle sitemizde reklamlara yer veriyoruz. Bize destek olmak için yazılarımızı paylaşabilir ve daha fazla kişiye ulaşmamıza yardımcı olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
