Fizik

Karl Schwarzschild: Einstein’ın Denklemlerinin İlk Kesin Çözümünü Bulan Fizikçi

Schwarzschild’ın 1916’da bulduğu çözüm, yıllar sonra kara delik fiziğinin matematiksel temelini oluşturdu.

Einstein genel görelilik denklemlerini yayımladığında, bu denklemlerin gerçek gök cisimleri için tam olarak ne söyleyeceği henüz açık değildi. Çok geçmeden Karl Schwarzschild, küresel bir cismin çevresindeki uzay-zamanı tanımlayan ilk kesin çözümü buldu.

Bu çözüm başlangıçta yalnızca kütleçekim alanının matematiksel bir tarifi gibi görünüyordu. Ancak içinde, daha sonra kara delik fiziğinin merkezine yerleşecek tuhaf bir sınır saklıydı. Bugün Schwarzschild yarıçapı dediğimiz bu sınır, bir cismin yeterince sıkışması durumunda ışığın bile kaçamayacağı bir bölgenin ortaya çıkabileceğini gösteriyordu.

Schwarzschild bu sonucu 1916’da elde etti. Fakat çözümünün kara deliklerle gerçek bağlantısının anlaşılması için onlarca yıl geçmesi gerekecekti.

Karl Schwarzschild Kimdir?

Karl Schwarzschild, 9 Ekim 1873’te Almanya’nın Frankfurt kentinde doğdu. Astronomiye ilgisi oldukça erken yaşlarda başladı. Henüz öğrenciyken gök mekaniği üzerine çalışıyor, yıldızların yörüngelerini matematiksel yöntemlerle incelemeye çalışıyordu. Daha 16 yaşındayken çift yıldızların yörüngeleri üzerine hazırladığı iki çalışma yayımlandı.

Strasbourg ve Münih üniversitelerinde eğitim gören Schwarzschild, 1896’da doktorasını tamamladı. Yıldızların parlaklıklarının ölçülmesinden fotoğrafik gözlem tekniklerine, gök mekaniğinden optiğe kadar oldukça farklı alanlarda çalışmalar yaptı. 1909’da Potsdam Astrofizik Gözlemevi’nin yöneticiliğine getirildi ve kısa sürede Almanya’nın önde gelen astronomlarından biri hâline geldi.

Karl Schwarzschild: Görelilik Denklemlerini Einstein'dan Önce Çözen Ve Kara Deliklerin Varlığını Öngören Şansız Bir Bilim İnsanı
Albert Einstein ve Karl Schwarzschild

Birinci Dünya Savaşı başladığında Schwarzschild gönüllü olarak Alman ordusuna katıldı. Ancak cephede bulunduğu sırada bile bilimsel çalışmalarını bırakmadı. 1915’in sonlarında Albert Einstein genel görelilik kuramının alan denklemlerini yayımladığında, Schwarzschild bu yeni kuramla hemen ilgilenmeye başladı.

Einstein’ın denklemleri oldukça karmaşıktı ve belirli fiziksel koşullar altında kesin bir çözüm bulmanın mümkün olup olmadığı henüz bilinmiyordu.

Schwarzschild, savaş cephesinde çalışırken küresel simetriye sahip bir kütlenin çevresindeki uzay-zamanı tanımlayan bir çözüm elde etti. Sonucunu 1915’in sonunda Einstein’a gönderdi; çalışma 1916’da yayımlandı.

Bu, Einstein’ın alan denklemlerinin bulunan ilk kesin çözümlerinden biriydi. Fakat Schwarzschild’ın hesabında ortaya çıkan özel bir uzaklığın ne anlama geldiği o sırada anlaşılamadı. Daha sonra “Schwarzschild yarıçapı” adını alacak bu sınır, kara delik fiziğinin temel kavramlarından birine dönüşecekti.

Schwarzschild ise çalışmasının uzun vadeli sonuçlarını görecek kadar yaşayamadı. Cephede kaptığı pemfigus adı verilen ciddi bir otoimmün hastalık nedeniyle Almanya’ya döndü ve 11 Mayıs 1916’da, henüz 42 yaşındayken hayatını kaybetti.

Schwarzschild Yarıçapı nedir?

Schwarzschild’ın çözümünde ortaya çıkan en önemli sonuçlardan biri, bugün Schwarzschild yarıçapı dediğimiz özel bir uzaklıktır. Bu yarıçap, belirli bir kütlenin kara deliğe dönüşebilmesi için ne kadar küçük bir bölgeye sıkışması gerektiğini gösterir.

Bir cismin kütlesi arttıkça Schwarzschild yarıçapı da büyür. Eğer cismin tamamı bu yarıçapın içine sıkışırsa, çevresindeki uzay-zaman öylesine güçlü biçimde eğrilir ki bu bölgeden ışık bile kaçamaz. Böylece bir olay ufku oluşur.

Schwarzschild Yarıçapı
Bu eşitlikte G kütleçekim sabiti, M karadeliğin kütlesi, c ise ışık hızıdır.

Örneğin Güneş’in Schwarzschild yarıçapı yaklaşık 3 kilometredir. Yani Güneş’in tüm kütlesini yaklaşık 3 kilometrelik bir yarıçapın içine sıkıştırmak mümkün olsaydı, Güneş bir kara deliğe dönüşürdü. Dünya için bu değer yalnızca yaklaşık 9 milimetredir.

Ancak Schwarzschild yarıçapını kara deliğin “yüzeyi” gibi düşünmemek gerekir. Olay ufku maddeden oluşan fiziksel bir kabuk değildir. Daha çok, uzay-zamanda geri dönüşün artık mümkün olmadığı bir sınırı ifade eder. Bu sınırın dışındaki ışık ve madde hâlâ uzaklaşabilirken, içine geçen hiçbir şey dışarıya bilgi gönderemez.

Schwarzschild’ın Çözümü Kara Deliklere Nasıl Bağlandı?

Schwarzschild yarıçapı bugün bize tanıdık geliyor. Ancak 20. yüzyılın başında bu sonucun fiziksel anlamı net değildi. Schwarzschild’ın çözümü matematiksel olarak doğruydu fakat doğada gerçekten böyle cisimlerin oluşup oluşamayacağı bilinmiyordu.

Kara deliklerin oluşum aşamaları

Bu konuda önemli bir adım 1939’da J. Robert Oppenheimer ve Hartland Snyder’dan geldi. İki fizikçi, yeterince büyük bir yıldızın nükleer yakıtı tükendiğinde kendi kütleçekimi altında çökmeye devam edebileceğini gösterdi.

Hesaplarına göre yıldız belirli bir noktadan sonra Schwarzschild yarıçapının içine girebilirdi. Bugün bunu kara delik oluşumunun ilk ayrıntılı kuramsal açıklamalarından biri olarak kabul ediyoruz.

Yine de kara delikler uzun süre fiziğin ilginç ama uzak köşelerinden biri olarak kaldı. 1960’larda güçlü radyo ve X-ışını kaynaklarının keşfedilmesiyle durum değişmeye başladı. Gökbilimciler, bazı gözlemlerin ancak çok yoğun ve görünmeyen cisimlerin varlığıyla açıklanabileceğini fark etti. Bu dönemde “kara delik” terimi de yaygınlaşmaya başladı.

Yerçekimi dalgaları üreten iki birleşen kara deliğin bilgisayar simülasyonu.

Kara deliklerin varlığına ilişkin en çarpıcı kanıtlardan biri ise 14 Eylül 2015’te geldi. LIGO gözlemevleri, iki kara deliğin birleşmesi sırasında oluşan kütleçekim dalgalarını doğrudan tespit etti. GW150914 adı verilen bu olay, hem kütleçekim dalgalarının ilk doğrudan gözlemiydi. Ayrıca iki kara deliğin birleştiğine ilişkin doğrudan kanıttı.

Bugün kara delikleri teleskoplarla dolaylı olarak gözlemliyor, çevrelerindeki sıcak gazın yaydığı ışınımı inceliyor ve birbirleriyle birleşirken oluşturdukları kütleçekim dalgalarını ölçebiliyoruz. Schwarzschild’ın savaş cephesinde yaptığı birkaç sayfalık hesap ise bütün bu araştırmaların matematiksel temelinde hâlâ yerini koruyor.


Kaynaklar ve ileri Okumalar

  • Our understanding of black holes has changed over time. Yayınlanma tarihi: 3 Kasım 2021. Kaynak site: Conversation. Bağlantı: Our understanding of black holes has changed over time
  • Braddock, Martin & Observatory, Sherwood & Mansfield, Sutton. (2021). A Short History of the Discovery of Black Holes. Studia Humana. 10. 1-4. 10.2478/sh-2021-0005.

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.