Fritz Haber: Hava ile İnsanları Besleyen ve Öldüren Adam

Fritz Haber, 1868 yılında Almanya’da Yahudi bir tüccarının oğlu olarak dünyaya geldi. Muhtemel, annesi doğum sırasında öldüğünden babası ile ilişkisi hiçbir zaman iyi olmadı. Elbette bu onun hatası değildi ancak ileride karısı da dâhil olmak üzere bir çok insanın ölümünden o sorumlu olacaktı.

Kendi mesleğini sürdürmesi için ısrar eden babasına karşı koyan Haber kimya okudu. 30 yaşında Karlsruhe Üniversitesi’nde profesör oldu. Haber, bilimsel çalışmalarında amonyak sentezine yoğunlaştı.

Periyodik çizelgenin sağ tarafında 5A grubunun birinci kutusunda uslu bir element oturur. Adı Azottur, serbest halde iken iki atomlu mooleküllerden oluşan ve çoğu kimyasal tepkimeye kayıtsız kalan kendi halinde bir gazdır.

Gel gör ki bileşiklerde bağlı halde bulunan azot, yaşamımız için doğrudan ya da dolaylı olarak büyük önem taşır. Besinlerimizin, hatta kendi bedenimizin en önemli kesimini oluşturan proteinler, azotlu bileşiklerdir.

Endüstride gerek protein üretimi gerekse nitrik asit elde edilmesi ya da azotlu gübreler yapımı için temel çıkış maddesi olarak amonyak kullanılır. En bol ve ucuz azot havadadır ama onu serbestliğinden koparıp amonyak içinde bağlı hale getirmek hiç kolay değildir.

1908 yılında Fritz Haber, bir patent başvurusunda bulundu. Bugün Haber Bosch süreci diye anılan, havadaki azotu amonyağa dönüştürmeyi başaran bir buluşun patenti idi bu.

Patent hakları, BASF (Badische Soda und Anilin Fabrik) şirketi tarafından satın alındı ve kimya mühendisi Carl Bosch tarafından büyük ölçekte üretilmesi kısa zamanda başarıldı. Bu sayede amonyak üretimi çok kolaylaştı ve ucuzladı.

Bu buluştan dolayı F. Haber 1918 yılında, C. Bosch ise 1931 yılında Nobel Ödülü aldı.

Günümüzde teknolojik devrim olarak adlandırdığımız endüstri patlamasının fitili ateşlenmişti, artık bol ve ucuz yapay gübre her yerde yapılabilecekti.

BASF firmasıyla yaptığı sözleşmede üretilen her kilogram amonyak başına bir fenik almayı kabul ettiren Haber buluşuyla kısa sürede zengin oldu. Yeni kurulan Kaiser Wilhelm Enstitüsünde Fizikokimya ve Elektrokimya Enstitüsünün başına getirilen Haber ülke çapında popüler olmuştu. 

Ancak her iyinin bir de kötü yanı vardır. Ucuz amonyak askerlerin de yüzünü güldürdü. İnsanların doymasını sağladığı gibi ölmesine de yol açtı.

Patlayıcıların yapımında da azota ihtiyaç vardır. Eskiden dinamit üretiminde nitrat kullanılırdı. 19. yüzyılda ise nitrat madenleri en önemli kaynaktı. 1914 yılında I. Dünya Savaşı patlak verdiğinde, Almanya’nın elinde sadece birkaç ay yetecek kadar nitrat ve barut vardı.

1913 yılında BASF şirketi amonyak üretimine başlamasaydı, savaş bir kaç ayda biterdi, ya da Almanya savaşa girmeyi asla göze alamazdı. Amonyak üreten fabrikalar pamuk barutu, dinamit, TNT gibi patlayıcıların üretimi için gerekli nitrik asidi üreterek cephane kıtlığının önüne geçtiler.

Ancak bu yeterli değildi…

Bağnaz bir yurtsever olan büyük kimyacı kendisine önerilen görevi büyük bir istekle kabul etti ve Alman ordusu için kimyasal silahlar geliştirmeye başladı.

22 Nisan 1915’te Belçika’nın Ypern şehrinin yakınlarında Almanlar, Fransızlara karşı ilk kez kimyasal silah kullandı. Toplam 168 ton klor gazı uygun esen bir rüzgar yardımı ile siperlerinde bekleyen binlerce Fransız as keri öldürmeye yetti.

Kocası askeri araştırmalara başladığından beri, şiddetle bu işlere karşı çıkan ve bir türlü onu bu işlerden vazgeçiremeyen karısı Clara Immerwahr, bu olaydan bir hafta sonra intihar etti.

Clara Immerwahr - Fritz haber

Clara Immerwahr, Yahudi bir kimyacı idi. 1900 yılında Breslau Üniversitesi’nden,ilk doktora yapan kadın olarak mezun olmuş devamında F. Haber ile evlenmiş ve o zamanların şartları gereği ev kadını olarak yaşamına devam etmişti.

Çok başarılı bir bilim kadını olmasına rağmen cinsiyet ayrımcılığı sebebiyle kariyer yapamayan, bilimin sadece barışçıl amaçlar için kullanılmasını savunan, ama çaresizlik sonucu hayatına son veren onun anısına, 1991 yılından beri IPPNW Almanya (Uluslararası Nükleer Savaşın Önlenmesi İçin Çalışan Sosyal Sorumluluk Sahibi Doktorlar Derneği) tarafından Clara Immerwahr Ödülü veriliyor.

Haber eşinin ölümünün ertesi günü 13 yaşındaki oğlunu geride bırakıp kimyasal silahların kullanımını yerinde görmek için cepheye gitti.

Fritz Haber

Savaşta 90.000 asker kimyasal silah ile öldürüldü, bir milyondan fazla asker yaralandı. Almanya savaşı kaybettikten sonra, Versaille Antlaşması gereğince savaş suçluları yakalanıp mahkemeye çıkarıldı.

1. dünya savaşı kimyasal silah Fritz Haber

Fritz Haber İsviçre’ye kaçtı. Yakalansaydı ilk defa bir bilim insanı savaş suçlusu olarak yargılanacaktı. Savunmasında, çalışmalarıyla savaşı kısaltıp daha az sayıda insanın ölmesine yardımcı olmaya çalıştığı ve kimyasal silahların daha insancıl olduğu gibi iddialar vardı.

Ortalık sakinleşince Haber, tekrar Berlin’e dönüp araştırmalarına devam etti. Savaş sonrası, tarımsal ilaç geliştirmek için çalıştı. Her ne kadar bilime ve ülkesine hizmet için gece gündüz çalışmaya devam etse de hizmet ettiği vatan ona nankör davranacaktı devamında..

Hitler 1933 yılında iktidara geldi. İlk icraatlarından biri Kaiser-Wilhelm Enstitüsü’ndeki bütün Yahudileri işten çıkarmak oldu.

Haber İngiltere’ye kaçmak zorunda kalır. Yani geliştirdiği kimyasal silahlarla on binlercesinin ölümüne neden olduğu insanların ülkesine… Doğal olarak pek sıcak karşılanmadı.

Devamında Fritz Haber, İsviçre’ye göçtü ve burada 1934 yılında büyük bir psikolojik çöküntü içinde orada öldü.

Onun başlattığı, öğrencileri tarafından devam ettirilen araştırmalar sonucunda Zyklon B gazı geliştirildi ve Yahudi toplama kamplarında kullanıldı. Bu kamplarda topluca zehirlenen milyonlarca kişi arasında Haber’in akrabaları da vardı.

Haber birçok bilim insanına göre 20. yüzyılın en büyük buluşunu yaptı. Ancak tarihe “kimyasal silahların babası” olarak geçti.

Bilim hem insanlara hizmet için hem de insanları yok etmek için kullanılabilir. Bilim tarihi bunun birçok örneğiyle doludur. Fritz Haber bunun en iyi örneklerinden birisidir.

Kaynaklar:

Yasin Ekinci, “Hava ile İnsanları Besleyen ve Öldüren Adam Fritz Haber”, Bilim ve Teknik Dergisi Nisan 2014

Ömer Kuleli ve Osman Gürel, Kimya Güzeldir Ama…, Nar Yayınları.

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi, Marmara Üniversitesi, ardından uzun süre özel sektörde matematik öğretmenliği, eğitim koordinatörlüğü diye uzar gider özgeçmişim… Önemli olan katedilen değil, biriktirdiklerimiz ve aktarabildiklerimizdir bizden sonra gelenlere... Eğitim sisteminin içinde bulunduğu çıkmazı yıllarca iliklerimde hissettikten sonra, peki ama ne yapabilirim düşüncesiyle bu web sitesini kurmaya karar verdim. Amacım bilime ilgiyi arttırmak, bilimin özellikle matematiğin zihin açıcı yönünü açığa koymaktı. Yolumuz daha uzun ve zorlu ancak en azından deniyoruz.

İlgili Makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Başa dön tuşu
Kapalı