Biyografiler

Fritz Haber: İnsanları Besleyen ve Öldüren Adam

Çok az bilim insanı bilgisayar oyunlarına, belgesellere ve romanlara konu olmuştur. Çok az bilim insanı çalışmaları ile milyonlarca insanın yiyeceğe erişimini arttırarak hayatını kurtarmıştır. Ve aynı zamanda da milyonlarcanın ölümüne neden olmuştur. Fritz Haber birçok bilim insanına göre 20. yüzyılın en büyük buluşunu yaptı. Ancak tarihe “kimyasal silahların babası” olarak geçti. Bilim insanlara hizmet etmek için de yok etmek için de kullanılabilir. Bilim tarihi bunun birçok örneğiyle doludur. Fritz Haber bunun en iyi örneklerinden birisidir.

Fritz Haber ve Azot Gazı

Fritz Haber, 1868 yılında Almanya’da Yahudi bir tüccarının oğlu olarak dünyaya geldi. Kendi mesleğini sürdürmesi için ısrar eden babasına karşı koyan Haber kimya okudu. 30 yaşında Karlsruhe Üniversitesi’nde profesör oldu. Haber, bilimsel çalışmalarında amonyak sentezine yoğunlaştı. 20. yüzyılın başında insanlık inanılmaz bir kıtlık olasılığıyla karşı karşıya kaldı. Konuyla ilgili bir kimyager, William Crookes, 1898’de “azotlu gübre eksikliği nedeniyle milyonlarca insanın açlıktan öleceğini” öngörmüştü. Bu esnada Fritz Haber’in aklına Dünya’nın artan nüfusunu beslemeye yardımcı olabilecek bir çözüm geldi.

Periyodik tabloda 5A grubunun birinci kutusunda Azot gazı vardır. Azot aslında, serbest halde iken iki atomlu moleküllerden oluşan ve çoğu kimyasal tepkimeye kayıtsız kalan kendi halinde bir gazdır. Ancak bileşiklerde azot gazı, yaşamımız için büyük önem taşır. Bunun nedeni, besinlerimizin, hatta bedenimizin önemli kesimini oluşturan proteinlerin, azotlu bileşikler olmasıdır. Endüstriyel biçimde protein üretimi, nitrik asit elde edilmesi ya da azotlu gübre yapımı için amonyak kullanılır. En bol ve ucuz azot havadadır ama onu serbestliğinden koparıp amonyak içinde bağlı hale getirmek hiç kolay değildir.

Azot Gazı İle İnsanları Beslemek

Fritz Haber’in ilk amonyak sentezliyicisi. Fritz Haber Institute in Berlin, Germany

1909 yılında F. Haber, havadaki azotu amonyağa dönüştürmeyi başaran bir düzenek hazırladı. Patent hakları, BASF (Badische Soda und Anilin Fabrik) şirketi tarafından satın alındı. Carl Bosch, Haber’in çalışmasında kullandığı osmiyum veya uranyum katalizörlerini daha ucuz manyetit ve alüminyum oksitlerle değiştirdi. Bu sayede bu keşif endüstriyel ölçekte uygulanabilir hale geldi. Haber-Bosch süreci, günümüzde de endüstrinin en büyük dayanağı olmaya devam ediyor. Bu buluştan dolayı F. Haber 1918 yılında, C. Bosch ise 1931 yılında Nobel Ödülü aldı. Bu sayede amonyak üretimi çok kolaylaştı ve ucuzladı. Gübre yediğimiz tarımsal ürünlere dahil edildiğinden, her insan vücudundaki temel nitrojenin tahmini % 40’ı Haber-Bosch sürecinden gelmektedir.

1. dünya savaşı kimyasal silah Fritz Haber

Ancak Haber-Bosch süreci, I. Dünya Savaşı sırasında Alman Ordusu için nitrojen bazlı patlayıcılar üretmek için de önem taşıyordu. 1913 yılında BASF şirketi amonyak üretimine başlamasaydı, savaş bir kaç ayda biterdi, ya da Almanya savaşa girmeyi asla göze alamazdı. Amonyak üreten fabrikalar pamuk barutu, dinamit, TNT gibi patlayıcıların üretimi için gerekli nitrik asidi üreterek cephane kıtlığının önüne geçtiler. Bu sırada F. Haber Alman ordusu için kimyasal silahlar geliştirmeye başladı. 22 Nisan 1915’te Belçika’nın Ypern şehrinin yakınlarında Almanlar, Fransızlara karşı ilk kez kimyasal silah kullandı. Savaşta 90.000 asker kimyasal silah ile öldürüldü, bir milyondan fazla asker yaralandı.

Fritz Haber
Haber (işaret eden) askerlere Birinci Dünya Savaşı’nda klor gazının kullanımı hakkında talimat veriyor. Kaynak: Archiv der Max-Planck-

Fritz Haber ve Karısı Clara Immerwahr

Fritz Haber iki kez evlendi ve üç çocuk babası oldu. İlk eşi Clara Immerwahr idi. Clara Immerwahr, Yahudi bir kimyacı idi. 1900 yılında Breslau Üniversitesi’nden, ilk doktora yapan kadın olarak mezun oldu. Devamında Fritz Haber ile evlendi. 1902 yılında oğulları dünyaya geldikten sonra yaşantısını bir kimyagerlikten ev kadınlığına dönüştürmek zorunda kalmıştı. Immerwahr Haber’in kimyasal silahlarla ilgili çalışmalarına şiddetle karşı çıktı. Belçika’nın Ypres kentindeki ilk gaz saldırısından bir hafta sonra 1915’te kendini vurdu. Yaklaşık 13 yaşındaki oğulları Hermann, annesini ölürken buldu. Haber bu olayın ertesi günü oğlunu geride bırakıp kimyasal silahların kullanımını yerinde görmek için cepheye gitti. İki yıl sonra, 1917’de Haber ikinci eşi Charlotte Nathan ile evlendi.

Clara Immerwahr - Fritz haber

Günümüzde bilimin sadece barışçıl amaçlar için kullanılmasını savunan, Clara Immerwahr anısına, 1991 yılından beri IPPNW Almanya tarafından Clara Immerwahr Ödülü veriliyor. 2014 yapımı bir filmde de Clara Immerwahr’in hayatı beyaz perdeye aktarıldı.

Savaş Sonrası

Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra, Müttefikler Fritz Haber’i bir savaş suçlusu ilan etti. Bunun üzerine Fritz Haber İsviçre’ye kaçtı. Ancak ilerleyen süreçte adı, savaş suçlusu listesinden çıkarıldı. Bu nedenle, bir savaş kahramanı olarak Berlin’e döndü. Müttefiklerin bilmediği şey, savaş sonrası dönemde Versay Antlaşması’na karşı çıkan Haber’in gizlice zehirli gaz araştırmalarına devam ettiğiydi. Hitler 1933 yılında iktidara geldi. İlk icraatlarından biri Fritz Haber tarafından kurulmuş olan Kaiser-Wilhelm Enstitüsü’ndeki Yahudileri işten çıkarmak oldu. Haber İngiltere’ye kaçmak zorunda kalır. Yani geliştirdiği kimyasal silahlarla on binlercesinin ölümüne neden olduğu insanların ülkesine. Doğal olarak pek sıcak karşılanmadı. Devamında İsviçre’ye gitti ve 1934 yılında büyük bir psikolojik çöküntü içinde orada öldü. Onun başlattığı araştırmalar sonucunda Zyklon B gazı geliştirildi. Bu gazlar toplama kamplarında kullanıldı. İşin ilginç tarafı Fritz Haber yaptığının kötü olduğuna hiçbir zaman inanmadı.

Göz Atmak İsterseniz

Kaynaklar:

Matematiksel

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.