Kimya

Bir Bira Fabrikası Joseph Priestley’yi Oksijenin Keşfine Nasıl Götürdü?

Joseph Priestley, gazlarla yaptığı deneylerle hem oksijenin keşfinde önemli bir rol oynadı hem de yapay karbonatlı suyun gelişimine katkı sağladı.

Joseph Priestley, kimya tarihinin en dikkat çekici isimlerinden biridir. Oksijenin keşfine yaptığı katkılarla tanınır; ancak çalışmaları yalnızca bununla sınırlı değildir. Günümüzde sıradan bir içecek olarak gördüğümüz sodalı suyun geliştirilmesinde de onun önemli bir payı vardır.

Bilim insanı, filozof ve din adamı kimliklerini bir arada taşıyan Priestley’nin yaşamı, aynı zamanda bilimin nasıl ilerlediğini gösteren ilginç bir hikâyedir.

Joseph Priestley Kimdir?

Joseph Priestley, 1733 yılında İngiltere’nin Yorkshire bölgesinde doğdu. Din adamı, eğitimci, filozof ve doğa araştırmacısı olan Priestley, 18. yüzyılın en çok yönlü düşünürlerinden biriydi.

Kimyanın yanı sıra elektrik, eğitim, siyaset ve felsefe üzerine de çalışmalar yaptı. Genç yaşta Latince, Yunanca, Fransızca, İtalyanca ve Almanca gibi birçok dili öğrenmesi, onun geniş ilgi alanlarının erken bir göstergesiydi.

Priestley bilim dünyasında ilk olarak elektrik üzerine yaptığı çalışmalarla tanındı. Benjamin Franklin’in de desteğiyle hazırladığı The History and Present State of Electricity adlı kitabı 1767’de yayımlandı. Bir yıl önce de Royal Society üyeliğine seçilmişti. Aynı dönemde öğretmenlik ve din adamlığı yapmayı sürdürdü.

1767’de Leeds’e taşınması ise bilimsel çalışmalarında yeni bir dönemin başlangıcı oldu. Burada gazların özelliklerini sistemli biçimde incelemeye başladı. Bu araştırmalar ilerleyen yıllarda onu oksijen, karbondioksit ve başka gazlarla ilgili önemli deneylere götürecekti.

Priestley yalnızca bilimsel görüşleriyle değil, siyasal ve toplumsal düşünceleriyle de tartışmalı bir isimdi. Amerikan ve Fransız devrimlerini desteklemesi, dönemin İngiltere’sinde büyük tepki çekti.

1791’de Birmingham’da çıkan olaylar sırasında evi ve laboratuvarı yağmalanıp yakıldı. Birkaç yıl sonra İngiltere’den ayrılarak Amerika Birleşik Devletleri’ne yerleşti ve 1804’te Pennsylvania’da hayatını kaybetti.

Joseph Priestley Gazlarla Nasıl İlgilenmeye Başladı?

1767’de Leeds’e taşınan Priestley, burada gazlar üzerine yoğunlaşmaya başladı. Yaşadığı yerin yakınındaki bira fabrikası bu çalışmalar için ona beklenmedik bir fırsat sundu.

Fermantasyon sırasında bol miktarda açığa çıkan ve o dönemde “sabit hava” olarak adlandırılan karbondioksit, Priestley’nin dikkatini çekti. Bu gazın özelliklerini incelemeye başladı ve kısa süre içinde onu su içinde çözmenin bir yolunu buldu.

Priestley böylece doğal mineralli sulardaki köpürmeyi yapay olarak elde etmeyi başardı. Yöntemini 1772’de Directions for Impregnating Water with Fixed Air adlı çalışmasında yayımladı.

Ürettiği bu karbonatlı suyun sağlık açısından yararlı olabileceğini, hatta iskorbütün önlenmesine yardımcı olabileceğini düşündü. Priestley’nin geliştirdiği yöntem başlangıçta ticari bir içecek üretmek amacı taşımıyordu. Ancak karbondioksitin su içinde çözülmesiyle elde edilen bu yöntem kısa sürede başkalarının da ilgisini çekti.

18. yüzyılın sonlarına doğru Johann Jacob Schweppe, karbonatlı suyu daha büyük ölçekte üretmenin yollarını geliştirdi ve bu içecekler ticari olarak yaygınlaşmaya başladı. Böylece Priestley’nin laboratuvar deneyleri, zamanla soda, maden suyu benzeri yapay karbonatlı içeceklerin ve daha sonra gelişecek gazlı içecek endüstrisinin temelini oluşturdu.

Priestley’nin ilgisi kısa sürede yalnızca karbondioksitle sınırlı kalmadı. O dönemde kimyacılar havayı tek ve değişmez bir madde olarak görmekten giderek uzaklaşıyordu. Priestley de farklı maddelerin ısıtılması, yakılması ya da çeşitli kimyasal tepkimelere sokulması sırasında ortaya çıkan “hava”ları araştırmaya başladı.

Bu çalışmalar sonucunda birçok farklı gazı tanımladı ve 18. yüzyılda hızla gelişen pnömatik kimyanın en önemli isimlerinden biri hâline geldi.

Priestley’in gaz deneyleri için kullandığı aygıt, keşifleriyle ilgili kitabında yer alır.

Priestley’nin gazlar üzerine yaptığı çalışmalar onu 1774 yılında en önemli deneylerinden birine götürdü. Cıva oksidi güçlü biçimde ısıttığında yeni bir gaz elde etti. Bu gazda mum çok daha parlak yanıyor, hayvanlar sıradan havaya göre daha uzun süre yaşıyordu. Priestley, karşısında alışılmadık bir “hava” bulunduğunu anlamıştı.

Ancak onu bugün bildiğimiz oksijen olarak yorumlamadı. Bunun nedeni dönemin yaygın filojiston kuramıydı.

Filojiston Kuramı Nedir?

Bu kurama göre yanabilen maddeler filojiston adı verilen bir madde içeriyor ve yanma sırasında bunu havaya bırakıyordu. Hava filojistona doyduğunda yanma sona eriyordu. Priestley de elde ettiği yeni gazın filojistonu sıradan havadan daha fazla kabul edebildiğini düşündü ve ona “filojistonsuz hava” adını verdi.

Ancak kuramın ciddi sorunları vardı. Örneğin bazı metaller yandıklarında hafiflemek yerine ağırlaşıyordu. Eğer yanma sırasında maddeden filojiston çıkıyorsa, geride kalan ürünün daha hafif olması beklenirdi. Kuramı savunan bazı kimyacılar bu çelişkiyi açıklamak için filojistonun negatif ağırlığa sahip olabileceğini bile öne sürdüler.

Priestley 1774’te Paris’e yaptığı bir ziyaret sırasında deneylerini Antoine Lavoisier’ye anlattı. Lavoisier daha sonra benzer deneyleri tekrarladı ve yanma sırasında maddelerin havadaki belirli bir bileşenle birleştiğini gösterdi.

Bu bileşene daha sonra oksijen adı verildi. Böylece filojiston kuramı yerini modern yanma anlayışına bıraktı. Priestley ise yaşamının sonuna kadar filojiston kuramını savunmayı sürdürdü.

Bu durum onun bilim tarihindeki önemini azaltmaz. Tam tersine Priestley’nin öyküsü, dikkatli deneylerin tek başına yeterli olmadığını gösterir. Bilimde gözlemler kadar, onları açıklamak için kullandığımız kuramlar da önemlidir.

Sonuç Olarak

Priestley Madalyası

Joseph Priestley’nin kimyaya yaptığı katkılar bugün de onun adıyla yaşatılıyor. Amerikan Kimya Derneği, kimya alanındaki en büyük onuru olan Priestley Madalyası’nı kimya bilimine olağanüstü katkılarda bulunan bilim insanlarına veriyor. Adını Priestley’den alan bu madalya ilk kez 1923 yılında verildi.


Kaynaklar ve ileri okumalar:

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.