Günlük yaşamımızı yöneten algoritmalardan akıllı saatlerdeki uyku takip sistemlerine kadar teknoloji hiç olmadığı kadar gelişmiş durumda. Bu nedenle her yeni kuşağın bir öncekinden daha zeki olduğunu düşünmek kolaydır. Peki gerçekten öyle mi?
Bilim insanları bu soruyu uzun süredir tartışıyor. Çünkü 20. yüzyıl boyunca, özellikle Batı ülkelerinde IQ testi puanları belirgin biçimde yükseldi. Ortalama artış, her on yılda yaklaşık üç puana ulaştı. Araştırmacılar bu eğilime, onu ayrıntılı biçimde inceleyen James Flynn’in adını vererek Flynn etkisi dedi.
Daha iyi beslenme, sağlık koşullarındaki iyileşme, eğitime erişimin artması ve iş yaşamının daha fazla zihinsel beceri gerektirmesi bu yükselişe katkıda bulunmuş olabilir. Ancak son yıllarda bazı ülkelerde puanların duraklaması, hatta düşmesi yeni bir soruyu gündeme getirdi: Flynn etkisi tersine mi dönüyor?
Flynn Etkisi Nasıl Hesaplanır?
Araştırmacılar Flynn etkisini, farklı kuşakların aynı ya da karşılaştırılabilir IQ testlerindeki performanslarını karşılaştırarak belirler. Test geliştiricileri her yeni sürümde ortalamayı yeniden 100’e ayarlar. Bu nedenle yeni kuşakların eski testlerde aldığı puanlar, zaman içindeki değişimi görmemizi sağlar.
James Flynn, 1932 ile 1978 yılları arasında kullanılan Stanford–Binet ve Wechsler testlerini inceleyen 73 çalışmanın sonuçlarını bir araya getirdi. Yaşları 2 ile 48 arasında değişen yaklaşık 7.500 kişinin verilerini kapsayan araştırma, 46 yıl içinde ortalama IQ puanlarının 13,8 puan yükseldiğini gösterdi. Bu artış, her on yılda yaklaşık üç puana karşılık geliyordu.
Ancak bu oran bütün ülkeler, dönemler ve bilişsel beceriler için aynı değildir. Flynn’in ilk çalışması ABD’deki beyaz katılımcılara ait test normlarına dayanıyordu. Daha sonraki araştırmalar farklı toplumlarda ve test türlerinde değişen oranlarda artışlar buldu. Bu nedenle “on yılda üç puan” değerini evrensel ve değişmez bir kural olarak değil, tarihsel bir ortalama olarak düşünmek gerekir.
Flynn Etkisi Neden Tersine Döndü?
IQ puanları uzun süre yükselse de son yıllarda bazı ülkelerde bu eğilim yavaşladı, hatta tersine döndü. Araştırmacılar bu duruma ters Flynn etkisi adını veriyor.
Norveç’te yapılan geniş kapsamlı bir çalışma, 1975’ten önce doğan erkeklerde beklenen puan artışını doğruladı. Ancak 1975’ten sonra doğanlarda IQ puanları düzenli biçimde düşmeye başladı. Birleşik Krallık, İsveç ve Fransa’da yürütülen bazı araştırmalar da benzer sonuçlara ulaştı.
Bu değişimin nedenini henüz kesin olarak bilmiyoruz. Araştırmacılar eğitim yöntemleri, okuma alışkanlıkları, beslenme, sağlık koşulları ve dijital yaşam gibi etkenler üzerinde duruyor. Okulların ezber ve bireysel çalışmadan problem çözme, iş birliği ve sosyal becerilere yönelmesi de geleneksel IQ testlerinde ölçülen bazı becerileri etkilemiş olabilir.
Buna karşılık göç ya da daha zeki insanların daha az çocuk sahibi olması gibi açıklamalar güçlü kanıtlara dayanmıyor. Aynı ailedeki kardeşleri karşılaştıran çalışmalar, değişimin nüfus yapısından çok çevresel ve kültürel etkenlerle ilişkili olabileceğini gösteriyor.
IQ Puanları Zekânın Tamamını Gösterir mi?
İnsan zekâsı, standart bir testin ölçebileceğinden çok daha karmaşıktır. Eğitim, beslenme, sağlık, kültür, teknoloji ve günlük yaşamda karşılaştığımız zihinsel talepler zamanla değişir. Bu değişimler, bilişsel becerilerimizi ve testlerdeki performansımızı da etkiler.
Flynn etkisi, uzun yıllar boyunca yeni kuşakların IQ testlerinde daha yüksek puan aldığını gösterdi. Ters Flynn etkisi ise bu yükselişin her toplumda ve her dönemde devam etmediğini ortaya koydu. Ancak iki durum da tek başına insanların daha zeki ya da daha az zeki hâle geldiğini kanıtlamaz.
IQ testleri akıl yürütme, bellek ve işlem hızı gibi bazı bilişsel beceriler hakkında yararlı bilgiler verir. Buna karşılık yaratıcılık, merak, sosyal beceriler, duygusal dayanıklılık ve bilgelik gibi birçok özelliği ölçmez. Bu nedenle IQ puanlarını zekânın kesin ve eksiksiz bir göstergesi olarak değil, insan zihnini anlamaya yarayan ölçütlerden biri olarak değerlendirmek gerekir.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Elizabeth M. Dworak, William Revelle, David M. Condon, Looking for Flynn effects in a recent online U.S. adult sample. Examining shifts within the SAPA Project,Intelligence. Volume 98, 2023, 101734, ISSN 0160-2896, https://doi.org/10.1016/j.intell.2023.101734.
- Flynn, James & Shayer, Michael. (2018). IQ decline and Piaget: Does the rot start at the top?. Intelligence. 66. 10.1016/j.intell.2017.11.010.
- Bratsberg B, Rogeberg O. Flynn effect and its reversal are both environmentally caused. Proc Natl Acad Sci U S A. 2018 Jun 26;115(26):6674-6678. doi: 10.1073/pnas.1718793115. Epub 2018 Jun 11. PMID: 29891660; PMCID: PMC6042097.
- Wicherts, Jelte & Dolan, Conor & Carlson, Jerry & Maas, Han. (2010). Raven’s test performance of sub-Saharan Africans: Average performance, psychometric properties, and the Flynn Effect. Learning and Individual Differences. 20. 135-151. 10.1016/j.lindif.2009.12.001.
- Are people getting smarter or dumber? Yes; Yayınlanma tarihi: 20 Haziran 2019; Bağlantı: https://bigthink.com/
Matematiksel
