Fizik

Dünya’nın En Yüksek Dağı Everest mi, Chimborazo mu?

“Dünya’nın en yüksek dağı hangisi?” sorusunun cevabı sandığınız kadar basit değil: Ölçmeye nereden başladığınıza göre Everest, Mauna Kea ya da Chimborazo birinci olabilir.

İlkokuldan beri Dünya’nın en yüksek dağının Everest olduğunu öğreniriz. Deniz seviyesini başlangıç noktası kabul edersek bu bilgi doğrudur: Everest, 8.848,86 metrelik yüksekliğiyle Dünya’nın en yüksek zirvesidir. Ancak “en yüksek” sözcüğünün anlamını biraz değiştirirsek, sonuç da değişir.

Bir dağı tabanından zirvesine kadar ölçebilir ya da zirvesinin Dünya’nın merkezine olan uzaklığına bakabiliriz. Bu durumda Everest birinciliği kaybeder. Tabandan zirveye ölçüldüğünde Hawaii’deki Mauna Kea, Dünya’nın merkezinden en uzak zirve söz konusu olduğunda ise Ekvador’daki Chimborazo öne çıkar.

Bu durum bir ölçüm hatasından kaynaklanmaz. Asıl neden, Dünya’nın kusursuz bir küre olmaması ve “yükseklik” kavramının hangi başlangıç noktasını seçtiğimize bağlı olmasıdır.

Chimborazo Dağı neden dünyanın en yüksek noktasıdır?

Bir gök cisminin şeklini belirleyen en önemli etkenlerden biri kütleçekimidir. Yeterince büyük bir gök cisminde kütleçekimi maddeyi merkeze doğru çeker ve cismin şekli zamanla küreye yaklaşır. Ancak Dünya tam anlamıyla kusursuz bir küre değildir.

Bunun temel nedeni gezegenimizin kendi ekseni etrafında dönmesidir. Bu dönüş, Dünya’nın ekvator çevresinde hafifçe şişmesine, kutuplarda ise biraz basıklaşmasına yol açar. Bu nedenle ekvator yarıçapı, kutup yarıçapından yaklaşık 21 kilometre daha büyüktür.

Bu fark, Dünya’nın büyüklüğü düşünüldüğünde küçük görünür. Ancak dağların yüksekliğini Dünya’nın merkezine göre karşılaştırdığımızda önemli hâle gelir. Ekvatora yakın bir dağın zirvesi, yalnızca dağın kendi yüksekliği nedeniyle değil, üzerinde bulunduğu Dünya yüzeyinin de merkezden daha uzakta olması sayesinde avantaj kazanır. Chimborazo’nun hikâyesini ilginç yapan da tam olarak budur.

Dünyanın En Yüksek Dağı Everest Değil Chimborazo'dır
“Everest ile Chimborazo arasındaki farkın temel nedeni Dünya’nın kusursuz bir küre olmamasıdır. Gezegenimiz ekvator çevresinde hafifçe şişkin, kutuplarda ise basıktır.”

Chimborazo, Ekvador’da yer alan sönmüş bir volkandır ve ekvatorun yalnızca yaklaşık bir derece güneyinde bulunur. Deniz seviyesinden yüksekliği yaklaşık 6.268 metredir. Bu değer Everest’ten çok daha düşüktür. Ancak burada belirleyici olan yalnızca dağın kendi yüksekliği değildir.

Chimborazo, Dünya’nın ekvator çevresindeki şişkin bölümünün üzerinde yükselir. Bu nedenle dağın tabanı zaten Dünya’nın merkezine, daha yüksek enlemlerde bulunan bölgelerin yüzeyine göre daha uzaktadır. Zirvenin yüksekliğini de buna eklediğimizde, Chimborazo’nun tepesi Dünya’nın merkezinden Everest’in zirvesine göre yaklaşık 2.072 metre daha uzakta kalır.

Bu yüzden Chimborazo’ya “Dünya’nın en yüksek dağı” demek teknik olarak doğru değildir. Deniz seviyesine göre bu unvan hâlâ Everest’e aittir. Eğer yüksekliği deniz seviyesine göre ölçersek, Chimborazo And Dağları’nın en yüksek zirvesi bile değildir.

Bu unvan, deniz seviyesinden 6.961 metre yüksekliğe ulaşan Aconcagua’ya aittir. Chimborazo’yu özel yapan şey yüksekliğinin kendisi değil, ekvatora yakın konumu sayesinde zirvesinin Dünya’nın merkezinden diğer tüm dağların zirvelerine göre daha uzakta bulunmasıdır.

Mauna Kea Neden Everest’ten Daha Yüksek Sayılabilir?

Bir dağı ölçmenin başka bir yolu da yüksekliği deniz seviyesinden değil, tabanından zirvesine kadar hesaplamaktır. Bu ölçütü kullandığımızda Everest yine birinciliği kaybeder ve Hawaii’deki Mauna Kea öne çıkar.

Dünyanın En Yüksek Dağı Everest Değil Chimborazo'dır
Dolayısıyla üç farklı ölçüm üç farklı sonuç verir: Deniz seviyesine göre Everest, Dünya’nın merkezinden en uzak zirve olarak Chimborazo, tabandan zirveye ölçüldüğünde ise Mauna Kea öne çıkar.

Mauna Kea’nın zirvesi deniz seviyesinden yaklaşık 4.205 metre yüksektedir. Bu nedenle yalnızca deniz seviyesini dikkate alırsak Everest’in çok gerisinde kalır. Ancak Mauna Kea’nın büyük bölümü Pasifik Okyanusu’nun altında bulunur.

Dağın deniz tabanındaki başlangıç noktasından zirvesine kadar olan toplam yüksekliği yaklaşık 10.211 metreye ulaşır. Bu da onu tabandan zirveye ölçüldüğünde Everest’ten daha yüksek yapar.

Olympus Mons, bir kalkan volkanıdır. Bu tür volkanlar, yıkıcı patlamalarla zirvelerini havaya uçurmak yerine, büyük miktarda lavı yavaşça dışarı akıtarak şekillenir. Dünya’daki en büyük volkanlar da kalkan tipi volkanlardır. Bu yapı, onların zaman içinde yavaş yavaş büyümesine olanak tanır. Bu volkan dünyada olsaydı bu biçimde gözükürdü.

Son olarak ölçeği biraz daha büyütüp Dünya’nın dışına çıkalım. Güneş Sistemi’nin en yüksek dağlarından biri, Mars’taki dev volkan Olympus Mons’tur. Yaklaşık 22 kilometre yüksekliğe ulaşan bu yapı, Everest’in iki katından daha fazla yüksekliğe sahiptir. Böylece Dünya’daki “en yüksek dağ” tartışması bile Güneş Sistemi ölçeğine geçtiğimizde oldukça mütevazı kalır.


Kaynaklar ve ileri okumalar


Size Bir Mesajımız Var!

Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.

Matematiksel

Sibel Çağlar

Kadıköy Anadolu Lisesi’nin ardından Marmara Üniversitesi İngilizce Matematik Öğretmenliği bölümünden mezun oldum. Matematiksel.org’un kurucusu olarak matematik, bilim ve düşünce alanlarında içerik üretmeye devam ediyorum.