
Olympus Mons, Mars’ın ekvatoruna yakın Tharsis Montes bölgesinde yer alan dev bir volkandır. Bölgede, Dünya’daki benzerlerinden çok daha büyük yaklaşık bir düzine volkan bulunur. Bunların en yükseği Olympus Mons’tur.
Volkan, çevresindeki düzlüklerin yaklaşık 25 kilometre üzerine yükselir ve tabanı yaklaşık 601 kilometre boyunca uzanır. Bu genişliği Türkiye ölçeğinde düşünürsek, Olympus Mons’un tabanı Ankara ile İzmir arasındaki kuş uçuşu mesafeden bile daha büyüktür.
Karşılaştırmak gerekirse, Dünya’daki en yüksek volkanlardan biri olan Hawaii’deki Mauna Loa, deniz tabanından yaklaşık 10 kilometre yükselir; ancak zirvesi deniz seviyesinin yalnızca yaklaşık 4,2 kilometre üzerindedir.

Olympus Mons’un hacmi, Mauna Loa’nın hacminin yaklaşık 100 katıdır. Hatta Kauai’den Hawaii Adası’na kadar uzanan Hawaii takımadalarının tamamı, Olympus Mons’un kapladığı alanın içine sığabilecek büyüklüktedir.
Mars’ta yüzey suları bulunmadığı için, arazi yüksekliklerini Dünya’daki gibi deniz seviyesine göre belirlemek mümkün değildir. Bu nedenle bilim insanları Mars için areoid adı verilen bir referans yüzeyi tanımlar. Bunu, gezegenin ortalama ekvator yarıçapına göre oluşturulmuş varsayımsal bir “deniz seviyesi” gibi düşünebiliriz.
Olympus Mons’un çevresindeki düzlükler bu referans yüzeyinin altında kaldığı için, volkanın yüksekliği nereden ölçüldüğüne bağlı olarak değişir. Çevresindeki ovalardan zirvesine kadar yaklaşık 25 kilometre yükselirken, areoide göre yüksekliği yaklaşık 21 kilometredir. Bu değer bile Olympus Mons’u olağanüstü büyük bir yapı yapmaya yeter.
Olympus Mons bir kalkan volkandır. Bu tür volkanlar, lavı şiddetli patlamalarla püskürtmekten çok, lavın yamaçlardan yavaş yavaş akmasıyla büyür. Bu nedenle Olympus Mons dik ve sivri bir dağ görünümünde değildir; ortalama eğimi yalnızca yaklaşık yüzde 5 olan, geniş ve basık bir yapıya sahiptir.
Olympus Mons’un dış kenarını çevreleyen dik yamaçlar da dikkat çekicidir. Bazı bölümlerde bu uçurumlar çevredeki araziden yaklaşık 10 kilometre yükselir. Yalnızca bu dik yamaçların yüksekliği bile Mauna Loa’nın büyüklüğüyle karşılaştırılabilecek düzeydedir. Volkanın muazzam ağırlığı ayrıca çevresindeki kabuğu aşağı doğru bastırarak tabanının etrafında geniş bir çöküntü oluşturmuştur.
Olympus Mons nasıl bu kadar büyüdü?
Bilim insanları, Mars’taki volkanların bu kadar büyük boyutlara ulaşmasında iki etkenin önemli olduğunu ileri sürüyor. Bunlardan ilki, Mars’ın Dünya’ya göre daha düşük yüzey kütleçekimine sahip olmasıdır. Daha düşük kütleçekimi ve daha yüksek lav çıkış hızları, lavların üst üste daha fazla birikmesine olanak tanır.

Bir diğer önemli fark ise tektonik levhalardır. Dünya’da yer kabuğunu oluşturan levhalar sürekli hareket eder. Kabuğun altındaki sıcak noktalar ise büyük ölçüde aynı yerde kalır. Bu nedenle bir levha sıcak noktanın üzerinden geçerken volkanik etkinlik sürekli farklı noktalarda ortaya çıkar.
Hawaii Adaları bunun iyi bir örneğidir. Pasifik levhası bir sıcak noktanın üzerinde hareket ettikçe farklı yerlerde yeni volkanlar oluşmuş ve zamanla bir ada zinciri meydana gelmiştir. Ancak Mars’ta ise benzer bir levha hareketi olmadığı için lav uzun süre aynı bölgede birikerek çok daha büyük volkanların oluşmasına katkı sağlar.
Güneş Sistemindeki En Yüksek Dağı Nasıl Keşfettik?

19. yüzyılın sonlarında İtalyan astronom Giovanni Schiaparelli, Mars’ı gözlemlerken bu bölgede dikkat çekici parlak bir oluşum gördü. Daha sonra Nix Olympica, yani “Olimpos Karları” adıyla anılan bu yapı, Olympus Mons’un erken gözlemlerinden biriydi.
Uzay araçlarının Mars’a ulaşmasıyla Nix Olympica’nın gerçek yapısı da anlaşılmaya başladı. NASA’nın Mariner 7 uzay aracı 1969’da bölgeyi görüntüledi; ancak asıl ayrıntılı bilgiler 1971’de Mars yörüngesine giren Mariner 9 sayesinde geldi. Mariner 9 Mars’a ulaştığında gezegen büyük bir toz fırtınasıyla kaplıydı. Yüzeyin büyük bölümü görünmezken Nix Olympica’nın yüksek kesimleri tozların üzerinde seçilebiliyordu.
Toz fırtınası dağıldığında Mariner 9’un gönderdiği görüntüler, Nix Olympica’nın devasa bir kalkan volkanı olduğunu açıkça ortaya koydu. Yapı daha sonra Olympus Mons adıyla anılmaya başladı.
Sonuç Olarak
Olympus Mons bugün insanlığın doğrudan keşfedebildiği bir yer değil. Ancak gelecekte Mars’a yapılacak insanlı görevlerin hedeflerinden biri. Nitekim 2021’de İsveç’teki KTH Royal Institute of Technology öğrencileri, insanların Olympus Mons’un zirvesine ulaşmasını amaçlayan kavramsal bir Mars görevi tasarladı.
Şimdilik Olympus Mons’u yörüngedeki uzay araçlarının gözünden inceleyebiliyoruz. Avrupa Uzay Ajansı’nın Mars Express aracındaki yüksek çözünürlüklü stereo kameradan elde edilen görüntüler, volkanın ayrıntılı mozaiklerinin ve üç boyutlu arazi modellerinin hazırlanmasını sağladı. Böylece Güneş Sistemi’nin bu dev volkanını, üzerine ayak basmadan bile ayrıntılı biçimde incelemek mümkün.
Belki bir gün bu görüntüler yalnızca bilimsel araştırmalarda kullanılan haritalar olmayacak; Olympus Mons’a giden insanların yol haritasına dönüşecek.
Okuma Önerisi: Mars Gezegeni Manyetik Alanını Ve Okyanuslarını Nasıl Kaybetti?
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Olympus Mons: The Tallest Mountain In The Solar System. Yayınlanma tarihi: 5 Aralık 2018; Bağlantı: Olympus Mons: The Tallest Mountain In The Solar System/
- Musiol, S. & Holohan, Eoghan & Cailleau, B. & Platz, Thomas & Dumke, A. & Walter, Thomas R. & Williams, David & van Gasselt, Stephan. (2016). Lithospheric flexure and gravity spreading of Olympus Mons volcano, Mars. Journal of Geophysical Research: Planets. 121. n/a-n/a. 10.1002/2015JE004896.
- Olympus Mons: Mars’ Mega Volcano. Kaynak site: Discovery. Yayınlanma tarihi: 5 Kasım 2020. Bağlantı: Olympus Mons: Mars’ Mega Volcano
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel



