Shakespeare, As You Like It adlı oyununda “Aptal kendini bilge sanır; bilge kişi ise ne kadar az bildiğinin farkındadır” der. Yüzyıllar önce yazılmış bu söz, bugün psikolojide Dunning-Kruger etkisi olarak bildiğimiz durumu şaşırtıcı bir açıklıkla özetler.
İnsanlar çoğu zaman kendi yeteneklerini gerçekte olduğundan daha yüksek görür. Üstelik kişi bir konuda ne kadar deneyimsizse, eksiklerini fark etmesi de o kadar zorlaşır. Bu nedenle bazı insanlar yeterli bilgi ve beceriye sahip olmadıkları hâlde kendilerini oldukça yetkin sanır. Psikologlar bu duruma “Dunning-Kruger etkisi” adını verir.
Dunning Kruger Etkisi Nedir?
Psikolog David Dunning ile Justin Kruger, bugün kendi adlarıyla anılan bu etkiyi ilk kez 1999 yılında yayımladıkları önemli bir çalışmada ortaya koydu. Araştırmanın çıkış noktasında ise McArthur Wheeler adlı bir banka soyguncusunun sıra dışı hikâyesi vardı.
Wheeler, yüzüne limon suyu sürerse güvenlik kameralarında görünmeyeceğine inanıyordu. Bu düşünceye öylesine güvenmişti ki herhangi bir maske ya da kılık değiştirme yöntemine başvurmadan bankayı soymaya kalkıştı.
Polis onu yakaladığında ise kameraların yüzünü nasıl kaydettiğini anlayamadı. Wheeler’ın bu şaşkınlığı, Dunning ile Kruger’ı insanların kendi bilgi ve beceri eksikliklerini neden fark edemediğini araştırmaya yöneltti.
Araştırmacılar, çalışma boyunca katılımcılara çeşitli görevler verdiler. Ardından sonuçları açıklamadan önce herkesten kendi performansını değerlendirmesini istediler.
Deneylerden biri mizah anlayışı üzerineydi. Araştırmacılar katılımcılara, “Mizah anlayışınızı ortalama bir insanla karşılaştırdığınızda kendinize kaç puan verirsiniz?” diye sordu. Daha sonra profesyonel komedyenler bir dizi şakayı değerlendirdi.
Araştırmacılar da katılımcıların verdiği puanları komedyenlerin değerlendirmeleriyle karşılaştırdı. Araştırmanın en dikkat çekici sonucu, insanların kendi mizah anlayışlarını değerlendirme biçiminde ortaya çıktı.
Katılımcıların çoğu kendisini ortalamanın üzerinde görüyordu. Ancak testte en düşük performansı gösterenler, kendi yeteneklerine yüksek puan verdi. Başka bir deyişle, bu kişiler yalnızca düşük performans göstermiyor, aynı zamanda ne kadar başarısız olduklarını da fark etmiyordu.
Dunning ve Kruger, aynı durumun yalnızca mizah gibi öznel alanlarda ortaya çıkıp çıkmadığını da görmek istedi. Bu nedenle başka bir deneyde katılımcılara mantık soruları yönelttiler. Testin ardından herkesten hem mantık bilgisini hem de testteki başarısını değerlendirmesini istediler.
Sonuç değişmedi. En düşük puanı alan katılımcılar, testte oldukça iyi bir sonuç elde ettiklerini düşündü. Hatta bazıları kendi mantık becerilerini, testte kendilerinden çok daha yüksek puan alan kişilerin becerilerinden üstün gördü.
Başarılı katılımcılar ise farklı bir yanılgıya düştü. Onlar soruları kolay buldukları için başkalarının da aynı başarıyı göstereceğini düşündü ve kendi üstünlüklerini yeterince fark etmedi. Böylece düşük performans gösterenler yeteneklerini abartırken, en başarılı kişiler kendileriyle diğerleri arasındaki farkı olduğundan küçük gördü.
Dunning Kruger Etkisi Neden Kaynaklanır?
2012 yılında yayımlanan bir araştırma, Dunning-Kruger etkisinin kişisel finans alanında da ortaya çıktığını gösterdi. Araştırmacılar katılımcılara faiz oranları, kredi kullanımı, sigorta ve ödeme sistemleri hakkında çeşitli sorular yöneltti.
Sorulardan birinde, belirli bir faiz oranına sahip bir birikim hesabının beş yıl sonunda ne kadar kazanç sağlayacağını hesaplamalarını istediler. Finans terimlerine aşina olmayanlar için bu sorular oldukça zordu.
Araştırmanın en dikkat çekici bulgusu ise daha önce iflas başvurusunda bulunan katılımcılarla ilgiliydi. Yaklaşık 800 kişiden oluşan bu grubun önemli bir bölümü, finans bilgisinin oldukça yüksek olduğunu düşünüyordu. Bazıları kendisini finans konusunda en bilgili kişiler arasında görüyordu. Üstelik yanlış cevaplarından, diğer katılımcılara kıyasla daha fazla emindiler.
İlk aşamada kişi sınırlı bilgiye sahip olmasına rağmen kendine fazlasıyla güvenir. Bilgisi arttıkça konunun düşündüğünden daha karmaşık olduğunu fark eder ve güveni azalır. Deneyim ve uzmanlık geliştikçe özgüveni yeniden yükselir. Ancak bu kez güveni, başlangıçtaki kadar abartılı değildir ve gerçek bilgi ile beceriye dayanır.
Daha sonraki çalışmalar, araştırmacıları yeni bir soruya yöneltti. Bu sefer, düşük performans gösteren insanların neden kendilerini yanlış değerlendirdiğini araştırdı. Acaba sorun, yeterli geri bildirim almamaları ya da kendilerini geliştirmek için çaba göstermemeleri miydi?
Deneyler bu varsayımı desteklemedi. Geri bildirim ve teşvik, katılımcıların öz değerlendirmelerinde belirgin bir değişiklik yaratmadı. Asıl sorun motivasyon eksikliğinden değil, kişinin kendi performansını ölçerken kullandığı bilginin yetersizliğinden kaynaklanıyordu.
Bu Etkiyi Azaltmak Mümkün mü?
Uzmanlar, Dunning-Kruger etkisini azaltmak için bazı yollar önerdi. Bunların başında, öğrenmeyi yaşam boyunca sürdürmek geliyor. Özellikle çocuklukta başlayan öğrenme süreci, kişinin yalnızca bilgi kazanmasını değil, kendi düşünme biçimini sorgulamasını da destekliyor. İnsan ne kadar erken yaşta öğrenmeye ve hata yapmaya alışırsa, kendi güçlü ve zayıf yönlerini o kadar gerçekçi değerlendirmeye başlıyor.
Araştırmacıların üzerinde durduğu bir diğer çözüm, insanın zekâ ve becerilerini değişmez özellikler olarak görmemesidir. Kişi çaba gösterdikçe, yeni yöntemler denedikçe ve hatalarından ders çıkardıkça kendini geliştirebilir.
Bu bakış açısını kazanan çocuklar, kendi bilgi ve becerilerini daha gerçekçi değerlendirmeye başlar. Hatalarını başarısızlık olarak görmek yerine öğrenme sürecinin bir parçası sayar. Böylece hem yeni bilgilere daha açık olur hem de eksiklerini daha kolay fark eder.
Okuma Önerimiz: Halo ve Horn Etkisi: Dış Görünüş Fikirlerimizi Nasıl Etkiler?
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Debunking the Dunning-Kruger effect. The least skilled people know how much they don’t know, but everyone thinks they are better than average. Yayınlanma tarihi: 8 Mayıs 2023. Bağlantı: https://doi.org/10.64628/AAI.vh3ave5c3
- Ehrlinger J, Johnson K, Banner M, Dunning D, Kruger J. Why the Unskilled Are Unaware: Further Explorations of (Absent) Self-Insight Among the Incompetent. Organ Behav Hum Decis Process. 2008 Jan 1;105(1):98-121. doi: 10.1016/j.obhdp.2007.05.002. PMID: 19568317; PMCID: PMC2702783.
Matematiksel
