Felsefe

Benlik Duygusu Nedir? Kediniz Bu Bilince Sahip midir?

Farklı aktiviteler yaptığımızda beynimizin hangi kısımlarının aktive olduğunu, beynin fiziğinin ve kimyasının nasıl çalıştığını günümüzde artık anlayabiliyoruz. Ancak buna rağmen hala anlayamadığımız bir şey var o da benlik duygusu yani neden “ben” hissine sahip olduğumuz. Bir şeyin ne olduğunu anlamaya çalışan bir matematikçi için güçlü bir strateji, başka bir şeyin neden olmadığını anlamaya çalışmaktır. Biz de bu bakış açısıyla konuyu inceleyelim.

Örneğin akıllı telefonumuzun, o bizi her ne kadar bizi ikna etmeye çalışsa da, bilinçli olduğuna inanmayız. oturduğumuz sandalye için de bu geçerlidir. Peki ya hayvanlar? Mesela kedilerimizin benlik duygusu var mıdır? Ya bebekler? Çocuklar büyüdükçe beyinleri gelişir ve bununla birlikte bilinçleri ve öz farkındalıkları değişir. Öyleyse farklı bilinç düzeylerini tanımlayabilir miyiz? Beyin gelişiminde farklı bilinç durumlarının ortaya çıktığı eşikler var mı?

1960’ların sonlarında, hayvan davranışları üzerine uzmanlaşmış psikolog Gordon Gallup hayvanlarda öz farkındalığın nasıl test edileceği sorusu üzerine kafa yoruyordu ve aniden bir şey aklına geldi. Bir kişi aynaya baktığında gördüğü yüzün kendisine ait olduğunun farkındadır. Peki aynı şey hayvanlar için geçerli midir? Bir hayvan aynaya baktığı zaman gördüğü şeyin başka bir hayvan değil de kendi yansıması olduğunu algılayabilir mi?
İnternetteki sayısız kedi videolarını izlediğinizde sizin de fark etmiş olabileceğiniz gibi kediler aynadaki görüntünün odadaki rakip bir kedi olduğunu düşünme eğilimindedir. Ama bir hayvanın aslında görüntünün onlara ait olduğunu fark edip etmediğini nasıl anlayabiliriz? Gallup, hangi türlerin aynada kendilerini tanıdığını ortaya çıkarmak için çok basit bir test yaptı. Bu testin sonucu da bazı hayvanların benlik duygusuna sahip olduklarını gösterdi.

Ayna Deneyleri

Testi basitti. Bir hayvanı aynının önüne koyuyor ve önce kendisine aşina olmasını sağlıyordu. Devamında hayvanın yüzünü genelde gözünün altını, yaptığı eylemi hayvana hissettirmeden kırmızı bir boya ile boyuyor ve hayvanı tekrar ayna ile yüzleştiriyordu. Kendinizi düşünün, aynaya baktığınızda yüzünüzde bir leke olduğunu fark ederseniz tepki olarak bu işarete dokunarak ne olduğunu anlamaya çalışırsınız.
Gallup’un testi, bu bilinç veya öz farkındalık testini sistematik olarak geçen çok az sayıda hayvan olduğu gerçeğini ortaya koydu. Gallup’un insana benzer şekilde tepki verdiğini bulduğu diğer türler orangutanlar ve şempanzelerdi.

Diana Reiss ve Lori Marino’nun şişe burunlu yunuslarla ilgili araştırmasını 2001’de yayınlandığında listeye üçüncü bir tür eklendi. Yunusların bir işarete dokunacak elleri olmamasına rağmen, işaretlendiklerinde tanklarındaki aynaların önünde çok daha fazla zaman geçirdikleri gözlemlendi. Tanklarındaki diğer yunusların üzerindeki işaretlerle ilgilenmiyorlardı, bu da aynadaki yunusun başka bir yunus olmadığının farkında olduklarını gösteriyordu.

Gallup’un deney sonucunda elde ettiği ilginç sonuçlardan birisi de şempanzelerin 30 yaşına geldiklerinde bu testi geçememeleri oldu. Bunun nedenini, benlik duygusunun bir bedeli olduğuna karar verdi. Bilinç, beynin zihinsel zaman yolculuğuna katılmasına izin verir. Kendinizi geçmişte ve gelecekte düşünebilirsiniz. İşte bu nedenle Gallup, daha sonraki yaşamlarında şempanzelerin kendilerinin bilincinde olma yeteneklerini kaybetmeyi tercih ettiklerine inanıyor. Kendi varlığımızın farkında olmak için ödediğiniz bedel, ölümün kaçınılmazlığı ile yüzleşmek zorunda olmamızdır.

Tabii ki, aynada kendini tanıma testi çok kaba bir bilinç ölçüsüdür. Görüşü oldukça gelişmiş türlere karşı avantaj sağlamaktadır. Örneğin, köpekler iyi bir görüşe sahip olmasa da, ancak diğer köpekleri tanımak için koku alma duyularına güvenirler. Bu nedenle, bir köpeğin, eşit derecede gelişmiş bir benlik duygusu geliştirmiş olsa bile, böyle bir testi geçmesini beklemezsiniz.

Bebeklerde Benlik Duygusu

Peki aynı çalışma bebeklere uygulansa sonuç ne olur diye merak edebilirsiniz. Çalışmalara göre 16 aylık bir çocuk, sıra dışı görüntüyü incelemek için ellerini aynaya koyabilecek olsa bile, yüzündeki yeni işaretin farkına varmadan oynamaya devam edebilmektedir. Ama aynanın önüne 24 aylık bir çocuğu yerleştirdiğiniz zaman durum değişir. Gösterdiği tepki, 24 aylık çocuğun görüntüyü tanıdığının ve “Bu benim” diye düşündüğünün bir göstergesidir. Beynin gelişimi sırasında bir şeyler olur, bu da kendimizin farkında olduğumuz anlamına gelir, ancak tam olarak ne olduğu hala bir sır olarak kalır.

Eğer insanlarda bilinç 18–24 ayda ortaya çıkarsa, aynı soruyu daha kozmik bir ölçekte sorabiliriz. Bilinç evrende ilk ne zaman ortaya çıktı? Elbette, Big Bang’in hemen ardından bilinçli olarak nitelendirilecek kadar hiçbir şey evrimleşmedi. Öyleyse, ilk bilinçli deneyimin gerçekleştiği bir an ne zaman? Bunlar bilim insanlarının ve felsefecilerin uzun zamandır üzerlerinde kafa yordukları başka sorular elbette. Olası cevapları bir başka yazıda ele alalım.

Göz atmak isterseniz: Empatiden Sürü Psikolojisine: Ayna Nöronlar

Kaynak: Marcus du Sautoy; What We Cannot Know: Explorations at the Edge of Knowledge; 2016; ISBN: 9780007576661

Matematiksel

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.