Plaseboların “gerçekte” ne olduğu ve nasıl çalıştığına dair tartışmalar yüzyıllardır sürmektedir. “Placebo” kelimesi Latince’de “hoşnut edeceğim” anlamına gelir. Terimin kökeni bile muğlakken, plasebo etkisinin sınırları ve anlamı üzerine fikir ayrılıklarının devam etmesi pek şaşırtıcı değildir.
Plasebo sözcüğü, 1800’lerden bu yana, içinde etkili bir fiziksel madde bulunmayan sahte tedavileri tanımlamak için kullanılmaktadır. Bu nedenle plasebolar çoğu zaman “şeker hapı” olarak anılır.
Günümüzde plasebolar, tıbbi araştırmaların vazgeçilmez bir parçasıdır. Bu çalışmalarda araştırmacılar katılımcıların bir kısmına etkin madde içeren gerçek tedaviyi verirken, diğer gruba plasebo uygular. Böylece bilim insanları bir ilacın gerçekten işe yarayıp yaramadığını ve ne ölçüde etkili olduğunu doğrudan karşılaştırarak belirler.
Daha da şaşırtıcı olan ise, bazı tıbbi alanlarda plaseboların tek başına bile hastalarda klinik düzeyde iyileşme sağlamasıdır. Bu durum, iyileşmenin yalnızca ilaca değil; beklentiye, inanca ve zihnin beden üzerindeki etkisine de bağlı olduğunu açıkça gösterir.
Plasebo Etkisi Nedir?
Terim başlangıçta, diş ağrısı için karanfil çiğnemek ya da soğuk algınlığında bal-limonla iyileşmeyi beklemek gibi geleneksel halk uygulamalarını kapsıyordu. Zamanla anlamı değişti. Hastayı gerçekten iyileştirmekten çok, kişinin kendini iyi hissetmesini sağlayan her türlü “tedavi”yi ifade eder hâle geldi.
1955 yılında doktor ve aktivist Henry K. Beecher, “The Powerful Placebo” adlı çalışmasıyla plaseboya bugünkü bilimsel çerçevesini kazandırdı. Beecher, tıbbi deneylerde çift kör yöntemin kullanılmasını savundu ve gerçek tedavileri mutlaka plaseboyla karşılaştırdı.
Bu yaklaşım kısa sürede bilim dünyasında karşılık buldu. Beecher’in çalışmasıyla birlikte plasebolar yalnızca bir kontrol aracı olmaktan çıktı. Araştırmacılar onları doğrudan incelenen bir olgu olarak ele almaya başladı.
Günümüzde bilim insanları plasebo etkisini, bir tedavinin doğrudan fiziksel etkileriyle açıklanamayan olumlu sonuçlar olarak tanımlar. Araştırmalar, bu etkinin büyük ölçüde olumlu beklentilerden, hasta ile sağlık hizmeti sunan kişi arasındaki ilişkiden ve tıbbi bakım sürecini çevreleyen ritüellerden kaynaklandığını göstermektedir.
Depresyon, ağrı, yorgunluk, alerjiler, irritabl bağırsak sendromu, Parkinson hastalığı ve hatta diz osteoartriti, plaseboya olumlu yanıt verdiği bilinen durumlardan yalnızca birkaçıdır.
Placebo Etkisi Neden Kaynaklanır?
Plasebonun gücü, zihnin gücüne ve kişinin bu gücü kullanma becerisine dayanır. Gerilim tipi baş ağrısı yaşayan bir hastaya, güvendiği doktor etkili olduğuna inandığı bir ilaç verdiğinde, hastanın beklentisi çoğu zaman stresi azaltır. Stres bu tür baş ağrılarının önemli bir tetikleyicisi olduğundan, plasebo tepkisi artık gizemli görünmez.
Doktorun pahalı, tanınmış bir markaya ait bir ilaç yazması bu etkiyi daha da güçlendirecektir. Araştırmalar, bu tür ayrıntıların hastaya tedavinin güçlü ve etkili olduğu mesajını verdiğini ve bunun da kendini daha iyi hissetme olasılığını artırdığını göstermektedir.
Plasebolar, beklenti oluşturarak ve koşullanmış tepkileri devreye sokarak etki gösterir. Pavlov’un deneylerinde olduğu gibi, tekrar eden eşleşmeler zamanla otomatik tepkiler oluşturur. Aynı ilke, ameliyat sonrası ağrı yönetiminde hastaların daha az opioid kullanmasını sağlamak amacıyla da başarıyla uygulanmıştır.
Beyin görüntüleme çalışmaları, plasebo ile ağrı azaldığında beyinde gerçek değişimler oluştuğunu göstermektedir. Plaseboya güçlü yanıt veren kişilerde, beynin doğal opioid salgılayan bölgeleri daha aktif hale gelir. Üstelik yeni araştırmalar, insanların plasebo aldıklarını bildikleri durumlarda bile bu etkinin tamamen ortadan kalkmadığını ortaya koymaktadır.
Sonuç Olarak
Plaseboların önemli avantajları vardır. Yan etkileri yoktur; toksik değildir, ucuzdur. Ayrıca bağımlılık yapmazlar. Etkin bir kimyasal tedavinin bulunmadığı durumlarda umut sunarlar. Ayrıca bağışıklık sistemi, hormonlar ve sinir sistemi arasındaki etkileşimler aracılığıyla kişinin kendi iyileşme kapasitesini harekete geçirirler.
Plaseboyu, olumlu beklenti oluşturma ve psikososyal etkileşim yoluyla umut sağlama süreci olarak değerlendirdiğimizde, geleneksel tıbbi tedavileri zayıflatmak yerine güçlendirebildiği açıkça görülür. Belki de plasebo etkisi yalnızca onlara yanlış bir perspektiften baktığımız için gizemli görünmektedir.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- The fascinating story of placebos – and why doctors should use them more often. Yayınlanma tarihi: 6 Ocak 2021. kaynak site: Conversation. Bağlantı: https://doi.org/10.64628/AAI.yx64ffc6w
- Moseley JB, O’Malley K, Petersen NJ, Menke. TJ, Brody BA, Kuykendall DH, Hollingsworth JC, Ashton CM, Wray NP. A controlled trial of arthroscopic surgery for osteoarthritis of the knee. N Engl J Med. 2002 Jul 11;347(2):81-8. doi: 10.1056/NEJMoa013259. PMID: 12110735.
- Kienle GS, Kiene H. The powerful placebo effect: fact or fiction? J Clin Epidemiol. 1997 Dec;50(12):1311-8. doi: 10.1016/s0895-4356(97)00203-5. PMID: 9449934.
- Howick J. Questioning the methodologic superiority of ‘placebo’ over ‘active’ controlled trials. Am J Bioeth. 2009 Sep;9(9):34-48. doi: 10.1080/15265160903090041. PMID: 19998192.
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
