Modern insanlar kendilerini tarihin en gelişmiş insanı olarak görmekten hoşlansa da, bugün yararlandığımız çoğu araç ve teknolojinin kökleri antik dünyaya dayanmaktadır. Yazı, matematik ve ölçü birimlerinin başlangıcı dünyanın en eski gelişmiş uygarlığı olan Sümer’de başladı.
Sümer kültürü, 2.000 yıldan uzun bir süre boyunca Mezopotamya’da gelişti ve bölgenin en etkili güçlerinden biri oldu. Bugünkü Güney Irak’ı kapsayan bu coğrafyada güçlü kent devletleri ortaya çıktı. Görkemli zigguratlar inşa edildi, büyük destanlar anlatıldı, zengin ve güçlü kişiler altın takılarla süslendi. Zaman içinde egemenlik ve denetim, Sümer’in görkemli kentleri arasında el değiştirdi.
Bu uygarlık, MÖ üçüncü binyılın sonlarında doruk noktasına ulaştı. Ardından yavaş yavaş gerilemeye başladı. Sümer uygarlığı ve onun büyük başarıları, binlerce yıl boyunca unutuldu.
Ancak 19. ve 20. yüzyıllarda arkeologların bölgede kapsamlı kazılar yapmaya başlamasıyla bu kadim kültür yeniden gün yüzüne çıktı. Bölgede ortaya çıkarılan etkileyici buluntular, Sümer kültürünün zenginliğini ve karmaşıklığını gösterdi. Bu keşifler, araştırmacıların Sümer etkilerinin sonraki uygarlıklara nasıl aktarıldığını anlamasını da sağladı.
Sümerlerin Günümüzü Şekillendiren Bazı İcatları
Sümerlerin yaratıcılığını besleyen etkenlerden biri, yaşadıkları topraklarda doğal kaynakların az olmasıydı. Bu eksiklik, onları kil gibi malzemeleri son derece yaratıcı biçimde kullanmaya yöneltti. Kil, antik dünyanın plastiği gibiydi. Sümerler onu tuğladan çömleğe, yazı tabletlerinden günlük eşyalara kadar pek çok şeyin yapımında kullandı.
Ancak Sümerlerin asıl dehası belki de örgütlenme becerilerindeydi. Böylece tekstil ve çömlek gibi ürünleri kitlesel biçimde üretebiliyor, ardından bu malları başka topluluklarla takas edebiliyorlardı.
Sümerlerin yenilikleri zamanla yayıldı ve bugün içinde yaşadığımız teknolojik açıdan gelişmiş modern dünyanın oluşumuna katkıda bulundu. Aşağıda, Sümerlerin kalıcı iz bıraktığı bazı alanlara bakacağız.
1. En Önemli Sümer İcadı: Yazı
Sümerlerin tarımdaki başarısı, bilgiyi düzenli biçimde kaydetme ihtiyacını doğurdu. Sümerli tüccarlar, işlerini güvenilir biçimde takip edebilecekleri bir yönteme ihtiyaç duyuyordu. MÖ 3500 dolaylarında tüccarlar, mallarını kaydetmek için yumuşak kil tabletlerin üzerine küçük semboller basmaya başladı.
Bu resimsel işaretler, MÖ 3200’e gelindiğinde yaklaşık 600 karakterden oluşan karmaşık bir işaret sistemine dönüştü. Böylece yazı doğmuş oldu. Küçük kamaları ve çizgileri andıran Sümer yazısı, kamış bir kalemin ıslak kil tabletler üzerine bastırılmasıyla oluşturuluyordu. Bu teknik, sisteme bugün kullandığımız “çivi yazısı” adını kazandırdı.
Sümer yazısı gerçek bir devrim başlattı. Mezopotamya’daki başka dil toplulukları da bu sistemi benimsedi. Bu yazı sistemi daha sonra Yakın Doğu’nun geniş bir bölümüne yayıldı ve MS 75’e kadar kullanılmaya devam etti.
2. Seri Çömlek Üretimi
Başka eski toplumlar da çömlekler üretiyor ancak bunu elle yapıyorlardı. Sümerler ise, dönen çömlekçi çarkını geliştirerek üretimi çok daha hızlı ve düzenli hâle getirdi. Bu araç sayesinde ustalar, kaplara daha kolay biçim verdi ve kısa sürede çok sayıda ürün hazırladı. Böylece Sümerler, günlük yaşamda gerekli pek çok eşyayı seri biçimde üretmeyi başardı.
3. Hidrolik Mühendisliği
Sümerler, Dicle ve Fırat nehirlerinin taşkın sularını yalnızca bir tehdit olarak görmedi. Bu suları toplamayı, kanallarla yönlendirmeyi ve tarım alanlarında kullanmayı öğrendi. Nehirlerin taşıdığı verimli alüvyonlar da toprağı besledi ve tarlaların daha üretken hâle gelmesini sağladı.
Bu amaçla karmaşık kanal sistemleri tasarladılar. Suyu yerleşimlere ve tarlalara ulaştırmak için sulama kanalları açtılar. Kamış, palmiye gövdesi ve çamur gibi kolay bulunabilen malzemelerle bentler ve barajlar yaptılar. Bu yapıların kapaklarını açıp kapatarak suyun akışını denetlediler. Bu hidrolik mühendisliği bilgisi, Mezopotamya’da büyük tarım alanlarının işlenmesini ve kentlerin beslenmesini mümkün kıldı.
4. Savaş Arabası
Sümerler tekerlekli araçları icat etmedi. Ancak büyük olasılıkla, bir sürücünün hayvanlardan oluşan bir ekibi yönettiği ilk iki tekerlekli savaş arabalarından birini geliştirdiler.
Eldeki bulgular, Sümerlerin MÖ 3000’lerde ulaşım için bu tür arabalara sahip olduğunu gösterir. Yine de bu araçlar muhtemelen günlük yolculuklarda yaygın biçimde kullanılmıyordu. Mezopotamya’nın engebeli ve zorlu arazisi, tekerlekli araçlarla uzun mesafeli yolculuğu güçleştiriyordu. Bu nedenle Sümer arabaları daha çok törenlerde ya da askerî amaçlarla kullanılmış olmalıdır.
5. Saban Kullanımı
Araştırmacılar göre Sümerler, tarımın en önemli araçlarından biri olan sabanı geliştirdi. Saban, toprağı elle kazmaya göre çok daha hızlı ve etkili biçimde işleme imkânı sağladı.
Sümerler bu konuda yalnızca aracı kullanmakla kalmadı. Çiftçilere farklı saban türlerini nasıl kullanacaklarını anlatan ayrıntılı bir kılavuz da hazırladılar. Bu durum, tarım bilgisinin rastlantısal deneyimlerle sınırlı kalmadığını, düzenli biçimde aktarıldığını gösterir.
Metinlerde ayrıca ekinleri tarla kemirgenlerinden korumak için Ninkilim’e okunması gereken duadan söz edilir. Ninkilim, tarla kemirgenleriyle ilişkilendirilen tanrıçaydı. Bu ayrıntı, Sümer tarımında teknik bilgi ile dinsel inancın iç içe geçtiğini gösterir.
6. Tekstil Atölyeleri
Orta Doğu’daki başka kültürler de yün topluyor ve bu yünü giysi yapımında kullanmak için kumaşa dönüştürüyordu. Ancak Sümerler, tekstil üretimini endüstriyel ölçekte gerçekleştiren ilk toplumlardan biri oldu.
Sümerlerin yeniliği, tapınakları büyük üretim merkezlerine dönüştürmeleriydi. Bu yapılarda çok sayıda insan bir arada çalışıyor, yünü işliyor ve kumaş üretiyordu. Böylece tekstil üretimi yalnızca aile ya da akrabalık bağları içinde yürütülen küçük ölçekli bir iş olmaktan çıktı. Sümerler, daha büyük ve örgütlü çalışma grupları kurarak üretimi düzenli hâle getirdi.
7. Seri Tuğla Üretimi
Sümerler, ev ve tapınak inşa etmek için yeterli taş ve kereste bulamıyordu. Bu eksikliği gidermek için kilden tuğla yapmaya yarayan kalıplar geliştirdiler. Kilin yapı malzemesi olarak kullanımı onlardan önce de biliniyordu. Ancak Sümerlerin asıl yeniliği, tuğlayı büyük miktarlarda üretebilmeleri ve bu tuğlaları geniş ölçekli yapılarda kullanabilmeleriydi.
Bu tuğla yapılar, taş binalar kadar dayanıklı olmayabilirdi. Yine de Sümerler bu yöntem sayesinde daha fazla yapı inşa etti. Böylece kil, yalnızca sıradan bir malzeme olmaktan çıktı; kentleşmenin temel araçlarından biri hâline geldi.
8. Metalurji
Sümerler, bakırı kullanarak işe yarar eşyalar üreten en eski toplumlardan biri oldu. Mızrak uçlarından keskiler ve usturalara kadar pek çok araç gereci bakırdan yaptılar. Bu sayede metal, günlük yaşamda ve zanaat üretiminde daha etkili biçimde kullanılmaya başladı.
Sümerler bakırı yalnızca pratik eşyalar için kullanmadı. Aynı zamanda bu metalle sanat eserleri de ürettiler. Aslan başlı kartal gibi hayalî hayvanları betimleyen etkileyici paneller, onların metal işçiliğindeki ustalığını gösterir.
9. Matematik
İlk insanlar saymak için kemiklere çentik atmak gibi basit yöntemler kullanıyordu. Sümerler ise 60 birimine dayanan düzenli bir sayı sistemi geliştirdi. Bu sistem, sayıları yalnızca tek tek işaretlemekten çıkarıp daha karmaşık hesaplamalar yapmaya elverişli hâle getirdi.
Başlangıçta birimleri takip etmek için kamışlardan yararlandılar. Daha sonra çivi yazısının gelişmesiyle birlikte sayıları kil tabletler üzerine dikey işaretlerle kaydetmeye başladılar. Böylece sayma ve kayıt tutma daha kalıcı bir biçim kazandı.
Sümerlerin 60 tabanlı sistemi, kendilerinden sonra gelen uygarlıkların matematiksel hesaplamalarına temel hazırladı. Bugün bir saati 60 dakikaya, bir dakikayı 60 saniyeye bölmemizde ve daireyi 360 derece olarak düşünmemizde bu mirasın izleri hâlâ görülmektedir.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- 9 Ancient Sumerian Inventions That Changed the World; Yayınlanma tarihi: 1 Ağustos 2019; Bağlantı: https://history.com
- 11 Fascinating Sumerian Inventions That Changed the World; yayınlanma tarihi: 18 Mayıs 2019; Bağlantı: https://interestingengineering.com/
Matematiksel
Sayıların gizemli dünyasında yolculuk