Müslümanların uygarlığa katkılarından söz edildiğinde, bu gelişimde kadınların da oynadığı önemli rolü unutmamak gerekir. Bunun için Meryem el-Usturlabi’yi tanımak iyi bir başlangıçtır.
Teleskoplar ya da dijital saatler henüz ortada yokken, insanlar yönlerini ve zamanı belirlemek için gökyüzünü gözlemliyordu. Bu amaçla kullandıkları en gelişmiş araçlardan biri, kökeni Antik Yunan’a uzanan ve İslam dünyasında daha da geliştirilen usturlaptı.
Usturlap, gökküreyi düz bir yüzeyde temsil eden taşınabilir bir alettir. Astronomlar bu aletle zamanı hesapladı, Güneş, Ay, gezegenler ve yıldızların hareketlerini takip etti, hatta astrolojik haritalar hazırladı.
İslam toplumunda usturlabı namaz vakitlerini belirlemek, kıble yönünü saptamak ve kameri ayları hesaplamak gibi pratik amaçlarla kullandılar. Aynı zamanda karmaşık gök hesaplarında da başvurdular; bu yüzden usturlabı “astronomik bir bilgisayar” olarak tanımladılar.
İlk usturlapları Antik Yunanlılar geliştirdi. Ancak bu araç İslam dünyasına ulaştıktan sonra, astronomlar, matematikçiler ve doğa filozofları onu daha da geliştirerek yaygın şekilde kullandı.
El-Nedîm’in Fihrist’i, X. yüzyılın sonlarında, Bağdatlı bilgin ve saray çevresine mensup bir entelektüel olan İbnü’n-Nedîm tarafından kaleme alınmıştır. Bu eser, İslam dünyasında yazılmış en kapsamlı biyo-bibliyografik kaynaklardan biri olarak kabul edilir.
On bölümden oluşan Fihrist, dinî metinlerden gramer ve tarihe, şiirden felsefe ve tabiî ilimlere; matematik, astronomi, tıp, simya ve alet yapımcılığına kadar son derece geniş bir konu yelpazesini kapsar. Kitapta Mariam el-İclî el-Usturlâbî’ye yapılan atıf oldukça kısa olsa da, onunla ilgili bazı bilgilere ulaşmak mümkündür.
Meryem el-Usturlabi Kimdir?
El-Nedîm, Fihrist adlı eserinde Mariam’dan “el-İclîliyye” olarak söz eder ve onun “el-İclî el-Usturlâbî”nin kızı olduğunu belirtir. Bu lakap, babasının usturlap yapımında uzmanlaşmış ve bu alanda tanınmış bir zanaatkâr olduğunu gösterir.
Mariam, Fihrist’te yalnızca bu unvanla anılır. Buna karşılık modern kaynaklarda adı genellikle “el-Usturlâbî” eklemesiyle birlikte geçer. Bu tercih, onun mesleki kimliğini daha açık biçimde yansıtır.
Metin, Mariam’ın usturlap ustalarından oluşan bir aileye mensup olduğunu ve önemli bir atölyede yer aldığını ortaya koyar. El-Nedîm ayrıca onu “Betelus’un öğrencisi” olarak tanımlar. Bu ismin, 927/928 yıllarına tarihlenen ve günümüze ulaşan en eski usturlaplardan birinin üzerinde adı geçen zanaatkâr Muhammed b. Abdullah en-Nastulus’u işaret ettiği düşünülür.
El-Nedîm’e göre en-Nastulus, usturlaplara yönelik artan talebi karşılamak amacıyla bir atölye işletiyordu. Bu atölyede hem zanaatkârlar hem de onların yetiştirdiği kişiler çalışıyordu. Metinde El-Nedîm, “çırak” ve “öğrenci” terimleri arasında dikkat çekici bir ayrım yapar.
Bu ayrımın Mariam’ın yaşıyla ilgili olması muhtemeldir. Babası “çırak” olarak anılırken, Mariam’ın “öğrenci” olarak tanımlanması, onun zanaatı öğrenme sürecinin henüz erken bir aşamasında olduğunu düşündürür.
Usturlap yapımı; yüksek dikkat, hassasiyet ve teknik bilgi gerektiren karmaşık bir iştir. Bu bağlamda, Mariam’ın süreci yeni öğreniyor olması anlaşılabilir. Ayrıca sadece yapımı değil, usturlabın kullanımı konusunda da bilgi sahibi olması büyük olasılıktır. Bu da onu, 10. yüzyıl Halep’inin gelişen entelektüel ortamında, uzmanlık gerektiren bilimsel faaliyetlerin merkezine yerleştirir.
Sonuç Olarak;
Ne yazık ki Meryem el-Usturlabî hakkında ulaşabildiğimiz bilgiler oldukça sınırlıdır. Çeviri eserlerde ve biyografik kaynaklarda ona dair ayrıntılı bilgiler yer almaz. Hayatına, nasıl yaşadığına ya da ne zaman öldüğüne dair elimizde neredeyse hiçbir kayıt bulunmamaktadır. Buna rağmen, astronomi ve usturlap yapımı alanlarında kayda değer bir bilimsel dönüşüme katkı sunduğu açıktır.
Mariam’ın adı ve kadın bir astronom olarak kazandığı ün, yüzyıllar sonra bile varlığını sürdürmektedir. 1990 yılında Uluslararası Astronomi Birliği, onun anısını yaşatmak amacıyla bir küçük gezegene “el-İcliyye” adını verdi.
Mariam, aynı zamanda hayal gücüne dayalı edebiyatta da kendine yer bulmuştur. Nnedi Okorafor’un 2015 yılında yayımlanan Afrofütürist üçlemesi Binti’nin başkahramanının, Mariam el-İclî el-Usturlâbî’den esinlenerek kurgulandığı belirtilmektedir.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Extraordinary Women from the Golden Age of Muslim Civilisation. (t.y.) 1001 Inventions. Erişim adresi: https://www.1001inventions.com/feature/womens-day/
- Bianquis, Th. ‘Sayf ibn Dawlah’. In Encyclopaedia of Islam, Second Edition, edited by P. Bearman, Th.Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, and W.P. Heinrichs.. London and Leiden: Brill,1960–2007.
- Dodge, Bayard. ‘Introduction’. In The Fihrist of al-Nadim: A Tenth-century Survey of Muslim Culture, vol. 1, edited and translated by Bayard Dodge, xiii–xxiv.. New York: Columbia University Press, 1970.
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
