Gökyüzündeki nesneler arasındaki mesafeleri yalnızca ellerinizi ve parmaklarınızı kullanarak yaklaşık olarak ölçebileceğinizi biliyor muydunuz? Sonuçlar kişiden kişiye biraz değişebilir. Ancak bu yöntem, gökyüzündeki bir cismin konumunu tarif ederken oldukça işe yarar.
Dünya üzerindeki iki nokta arasındaki mesafeyi ölçmek için kullandığımız yöntemler, gök cisimleri söz konusu olduğunda pek işe yaramaz. Çünkü uzaydaki mesafeler çok büyüktür. Bu nedenle gökbilimciler, gök cisimlerinin konumunu Dünya’daki gözlem noktasına göre oluşturdukları açılarla belirler.
Bu yüzden gökyüzündeki konumlar derece, dakika ve saniye cinsinden ifade edilir. Bunun için de gökbilimciler, Dünya’yı sanki şeffaf bir kürenin içindeymiş gibi düşünür. Böylece gökyüzü koordinat sistemi ortaya çıkar.
Bu sistemde bir gök cisminin konumu iki değerle tanımlanır: yükselim ve meridyen. Yükselim, bir gök cisminin ufkun üzerindeki yüksekliğini ifade eder. Başka bir deyişle, cismin ufukla yaptığı açıdır.
Meridyen ise Dünya’daki boylamlara benzer. Yükselim çizgilerini dik keser ve başlangıç meridyeni kuzey noktasından geçer. Bu iki koordinat birlikte kullanıldığında, bir gök cisminin gökyüzündeki yeri kolayca belirlenir. Ancak amatör olarak astronomiyle ilgilenen biri için eller de oldukça kullanışlı bir ölçüm aracıdır.
Gökyüzü ölçümleri için ellerimizi nasıl kullanacağız?
Önce elinizi kol mesafesinde uzatın ve bir gözünüzü kapatın. Elinizi yumruk yaptığınızda yumruğunuzun genişliği gökyüzünde yaklaşık 10 dereceye karşılık gelir. Elinizi açıp başparmağınızı ve serçe parmağınızı mümkün olduğunca gererseniz bu açıklık yaklaşık 25 derece olur. İşaret parmağı ile serçe parmağı arasındaki mesafe yaklaşık 15 derecedir. Yan yana duran üç orta parmak yaklaşık 5 derece, tek bir serçe parmak ise yaklaşık 1 derece genişliğe karşılık gelir.
Bu yöntemi denemek için Büyük Ayı takımyıldızındaki Büyük Kepçe yıldız desenini kullanabilirsiniz. Kepçe ya da cezve şeklini andıran bu yedi parlak yıldız gökyüzünde kolayca seçilir. Ellerinizi kullanarak bu yıldızlar arasındaki açısal mesafeleri ölçerek pratik yapabilirsiniz.
Sizce dolunay gökyüzünde ne kadar büyüktür? Kaç derece olmasını beklersiniz? Çoğu insan Ay’ın gökyüzünde oldukça büyük bir alan kapladığını düşünür. Oysa ölçtüğünüzde göreceksiniz ki dolunayın çapı yalnızca yaklaşık yarım derecedir (0,5°).
Peki ya Güneş? Çoğu kişi, çok daha büyük olduğu için Güneş’in gökyüzünde daha geniş bir alan kapladığını düşünür. Ancak gerçekte Güneş ve Ay gökyüzünde neredeyse aynı açısal büyüklüğe, yani yaklaşık yarım dereceye sahiptir.
Bunu anlamak için ölçüm yapmaya bile gerek yoktur. Tam Güneş tutulmalarını hatırlamak yeterlidir. Bu tutulmalar sırasında Ay, kısa bir süre için Güneş’i tamamen kapatır. Bu da iki gök cisminin gökyüzünde yaklaşık aynı büyüklükte göründüğünü gösterir.
Ellerimiz İle Güneş Ve Ay’ın Büyüklüğünü Hesaplayalım
Bugün cebimizde bize neredeyse her şeyi söyleyebilen küçük bilgisayarlar taşıyoruz. Telefonlarımız hava durumundan gün batımına kadar pek çok bilgiyi anında verebiliyor.
Ancak diyelim ki yürüyüş yapıyorsunuz, koşuyorsunuz ya da fotoğraf çekmek için dışarıdasınız ve telefonunuza bakmak istemiyorsunuz. Belki telefonunuz yanınızda bile yok. Böyle bir durumda kalan gün ışığını yaklaşık olarak ellerinizle hesaplayabilirsiniz.
Elbette bu yöntem kesin sonuç vermez. Kuzey enlemlerinde süre biraz daha uzun, tropik bölgelerde ise biraz daha kısa olabilir. Dağlar ve yoğun ormanlar havanın daha erken kararmasına neden olur. Bulutlu günlerde de pek işe yaramaz. Yine de kalan gün ışığını hızlıca tahmin etmek için oldukça pratik bir yöntemdir.
Bunu yapmak için kolunuzu düz bir şekilde ileri uzatın ve avucunuz size bakacak şekilde elinizi tutun. Parmaklarınızı bitişik halde tutun. Serçe parmağınızın alt kısmını ufuk çizgisine yerleştirin.
Şimdi ufuk ile Güneş’in alt kenarı arasına kaç parmağın sığdığını sayın. Dört parmak yaklaşık bir saate karşılık gelir. Yani her parmak yaklaşık 15 dakika demektir.
Eğer aradaki mesafe bir elden fazlaysa, diğer elinizi ilk elinizin üzerine yerleştirip saymaya devam edin. Mesafe iki elden de fazlaysa, üstteki eli sabit tutup alttaki eli onun üzerine taşıyarak saymayı sürdürün. Güneş’e ulaşana kadar kaç el ve parmak sığdığını sayarak gün batımına yaklaşık ne kadar zaman kaldığını tahmin edebilirsiniz.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- A Handy Guide to Measuring the Sky; Bağlantı: A Handy Guide to Measuring the Sky/
- How to Measure Remaining Daylight With Your Hand. Yayınlanma tarihi: 11 Ekim 2018. Kaynak site: TreeHugger. Bağlantı: How to Measure Remaining Daylight With Your Hand
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
