Şu cümleyi okuyabiliyor musunuz? “Bu cülemdeki hrafelr kaşırık olsa da ne yazdğını büyk olsalıkla anlayabiliyorsunuz..”
Harfler doğru sırada değil. Bazıları yer değiştirmiş, bazı sözcükler ilk bakışta tanınmaz hâle gelmiş. Buna rağmen cümlenin ne anlattığını büyük olasılıkla çözdünüz. Üstelik bunu her sözcüğün üzerinde uzun uzun durmadan yaptınız. Şimdi aşağıdaki metni okumaya çalışınız.
İnternette yıllardır dolaşan bu metin çoğu zaman Cambridge Üniversitesinde yapılmış bir araştırmaya bağlanır. Aslında böyle bir araştırma metni yoktur; ancak Cambridge’de çalışan bilişsel bilimci Matt Davis, bu örneğin neden kısmen işe yaradığını ayrıntılı biçimde incelemiştir.
Buna karşılık metnin kolay okunabilmesi, beynimizin yazıyı işlerken kullandığı son derece ilginç mekanizmaları görünür kılar.
Beynimiz Sözcükleri Nasıl Tanıyor?
Okumaya yeni başlayan bir çocuk, bir sözcüğü harf harf ya da hece hece çözmeye çalışır. Deneyimli bir okuyucu ise aynı işi çok daha hızlı yapar. Çünkü beyin her harfi sırayla okuyup sonunda sözcüğü birleştirmez. Harflerin kimliğini, yaklaşık yerlerini, sözcüğün uzunluğunu ve cümledeki anlamı aynı anda kullanır.
Bu süreç, biraz bulanık bir fotoğraftan tanıdık bir yüzü seçmeye benzer. Elbette bir sözcüğü tanımakla bir yüzü tanımak aynı süreç değildir. Ancak iki durumda da beyin eksik görsel bilgiyi önceki deneyimleriyle tamamlar.
Karışık bir sözcüğe baktığımızda da benzer bir şey olur. Harflerin bir kısmı yer değiştirmiş olsa bile sözcüğün genel yapısı bütünüyle kaybolmaz. İlk harf, son harf, sözcük uzunluğu ve içerdiği harfler beynin önüne birkaç olası seçenek çıkarır. Cümlenin anlamı da bu seçeneklerden hangisinin daha uygun olduğunu belirlemesine yardım eder.
Bu nedenle “porblem” yazısını gördüğünüzde beyniniz çoğu zaman hızla “problem” sözcüğüne yönelir. Ancak harfleri çok daha fazla karıştırırsak ya da ortaya başka bir gerçek sözcüğü andıran bir biçim çıkarsa bu iş zorlaşır.
İlk ve Son Harfler Neden Bu Kadar İşe Yarıyor?
Bir sözcüğün ilk harfini gördüğümüzde beynimiz olası seçeneklerin büyük bölümünü hemen eler. “K” ile başlayan bir sözcüğü ararken “m” ya da “s” ile başlayan binlerce sözcüğü düşünmeyiz. Son harf de benzer biçimde sözcüğün sınırını belirler.
İlk ve son harflerin çevresinde daha az harf bulunması da onları görsel olarak daha belirgin hâle getirir. Bir sözcüğün ortasındaki harfler iki yandan başka harflerle çevrilidir. Bu durum, ortadaki harflerin birbirine karışmasını biraz daha kolaylaştırır.
Yine de yalnızca ilk ve son harfler yeterli değildir. Aynı dış harflere sahip iki farklı sözcük ortaya çıkarsa beyin iç harflerin sırasına ihtiyaç duyar. Harflerin konumu bütünüyle önemsiz olsaydı yazım yanlışları okumayı hiç yavaşlatmazdı. Oysa yavaşlatır.
Üstelik bu etkinin her dilde aynı biçimde ortaya çıkması beklenmez. Örneğin Türkçe sözcükler çok sayıda ek alır. Bu nedenle karışık harflerin Türkçe üzerindeki etkisi her zaman İngilizcedekiyle aynı olmayabilir.
Cümlenin Anlamı Eksikleri Tamamlar
Karışık harfli metinleri tek tek sözcükler hâlinde değil de bir cümle içinde daha kolay okumamızın temel nedeni bağlamdır.
“Sabah evden çıkarken yağmur başladığı için şeimsye aldım” cümlesinde bozulmuş sözcüğü çözmek zor değildir. Çünkü “yağmur”, “dışarı çıkmak” ve “almak” gibi sözcükler beynin önüne güçlü bir aday olarak şemsiyeyi getirir. Aynı bozuk sözcüğü tek başına gördüğünüzde ise daha uzun süre düşünebilirsiniz.
Beynimiz okurken sürekli tahmin üretir. Cümlenin başını okuduğumuzda devamında hangi tür sözcüklerin gelebileceğine ilişkin bir beklenti oluşur. Bu beklenti, karışmış harflerin bıraktığı boşlukları doldurmamızı kolaylaştırır.
İnternetteki ünlü paragrafın rahat okunmasının bir başka nedeni de kısa sözcüklerin çoğunun değişmeden kalmasıdır. “Ve”, “bir”, “bu” gibi sözcüklerin içinde karıştırılabilecek yeterli sayıda harf yoktur. Bu küçük sözcükler yerinde durunca cümlenin çatısı korunur; uzun ve bozulmuş sözcükleri de bu çatıya bakarak tamamlarız.
Okurken Gözlerimiz Metin Üzerinde Nasıl İlerler?
Bağlam, beynin doğru sözcüğü tahmin etmesine yardım eder; ancak okuma yalnızca anlam üzerinden ilerlemez. Gözlerimizin metin üzerinde nasıl hareket ettiği de hangi harfleri ne kadar ayrıntılı gördüğümüzü belirler.
Okurken gözlerimiz satır boyunca kesintisiz biçimde kaymaz. Metin üzerinde kısa ve hızlı sıçramalar yapar, ardından bir noktada çok kısa süre durur. Bu sıçramalara sakkad, duraklamalara ise fiksasyon denir. Beyin, yazıyla ilgili görsel bilginin büyük bölümünü bu kısa duraklamalar sırasında toplar.
Fiksasyon sırasında baktığımız noktanın çevresini en net biçimde görürüz. Bunun hemen dışındaki alandan da sözcüğün uzunluğu, bazı harfleri ve genel yapısı hakkında sınırlı bilgi alırız. Böylece gözümüz henüz bir sonraki sözcüğe geçmeden beynimiz o sözcükle ilgili ilk tahminlerini oluşturmaya başlar.
Harfleri karıştırılmış bir sözcükte bu ilk bilgiler tam ve düzenli değildir. Beyin gördüğü harfleri sözcük dağarcığı ve cümlenin anlamıyla karşılaştırmak için biraz daha fazla zaman harcar.
Bazen gözümüz aynı sözcük üzerinde daha uzun süre kalır, bazen de onu yeniden okumak için geriye döner. Bu nedenle karışık bir metni anlayabiliriz; ancak onu düzgün yazılmış bir metin kadar hızlı ve rahat okuyamayız.
Sonuç olarak
Karışık harfleri okuma becerimizin arkasında elbette büyüleyici bilişsel süreçler yer alıyor. Ancak bu durum, bir internet memesinin öne sürdüğü kadar basit değildir.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Johnson, Rebecca & Eisler, Morgan. (2012). The importance of first and last letter in words during sentence reading. Acta psychologica. 141. 336-351. 10.1016/j.actpsy.2012.09.013.
- Why Your Brain Can Read Jumbled Letters; Yayınlanma tarihi: 17 Mayıs 2020; Bağlantı: Why Your Brain Can Read Jumbled Letters
- Agrawal A, Hari K, Arun SP. A compositional neural code in high-level visual cortex can explain jumbled word reading. Elife. 2020 May 5;9:e54846. doi: 10.7554/eLife.54846. PMID: 32369017; PMCID: PMC7272193.
Matematiksel
