1970’lerin başlarına ait nadir bir fotoğraf, Şili’de yürütülen Cybersyn (Cybernetics Synergy) projesinin Operasyon Odası’nı göstermektedir. Görünümü Stanley Kubrick filmlerinden bir sahneyi andırsa da burası bir kurgu seti değil, tamamen işlevsel bir mekândı. Yeni ve sosyalizme geçiş sürecindeki bir devletin ulusal ekonomisini yöneten gerçek operasyon merkezi olarak tasarlanmıştı.
1970 yılında Şilili seçmenler, Salvador Allende’nin önderliğinde sosyalist bir dönüşümü demokratik yollarla gerçekleştirmeyi tercih etti. Allende, Şili tarihinde halkoyuyla seçilmiş ilk sosyalist devlet başkanıydı. Ayrıca, Soğuk Savaş’ın iki kutbu olan ABD ve Sovyetler Birliği arasında, her ikisinden de farklı bir “üçüncü yol” önerdi.
Allende, ülkeyi sosyalist bir yapıya kavuşturmayı hedefledi. Ancak bunu şiddete başvurmadan, mevcut demokratik kurumlara ve anayasal düzene bağlı kalarak gerçekleştirmeyi amaçladı.
Bu doğrultuda, Allende hükümeti, öncelikle yabancı çokuluslu şirketlerin ve yerli oligarkların elindeki mülkiyeti kamulaştırmayı, gelir dağılımını iyileştirmeyi ve işçilerin yönetime katılımını sağlayacak mekanizmalar kurmayı hedefledi.
Öte yandan, Allende’nin seçilmesinin ardından ABD, Şili’nin sosyalist bir rotaya girmesini engellemek amacıyla dolaylı müdahale yöntemlerine başvurdu. Bu kapsamda muhalefet partilerini ve medyayı destekledi. Ülkeyi görünmez bir mali ablukaya aldı, dış yardımları ve kredi kanallarını büyük ölçüde kesti. Böylece Allende’nin toplumsal ve ekonomik yapıyı dönüştürme çabaları, ülke içindeki ayrıcalıklı kesimlerin direnciyle birleşerek daha da zorlaştı.
Tüm bu gelişmeler, Şili’de siyasal ve ekonomik dönüşüm sürecini teknolojik araçlarla destekleme ihtiyacını doğurdu. Bu bağlamda, Allende hükümeti, bilgisayarlar ve sibernetikten yararlanarak ekonomik yönetimi merkezi ve gerçek zamanlı bir yapıya kavuşturmayı amaçlayan Cybersyn Projesi’ni hayata geçirdi.
Cybersyn Projesi Nedir?
Stafford Beer, soldan ikinci. En sağda Fernando Flores
Temmuz 1971’de, sibernetik uzmanı Stafford Beer, Şili’den gelen beklenmedik bir mektup aldı. Mektubun yazarı, Allende hükümeti adına çalışan genç mühendis Fernando Flores’ti. Flores, hızla devletleştirilen ekonominin yönetimi için sibernetik yaklaşımların nasıl uygulanabileceği konusunda Beer’den destek talep etti. Bu yazışma, kısa süre içinde Cybersyn Projesi’nin doğmasına zemin hazırladı.
Öte yandan, sibernetik; karmaşık sistemlerin nasıl işlediğini anlamaya çalışan disiplinler arası bir düşünce alanıdır. Bu yaklaşım, mühendislik ve biyolojiden gelen kavramları bir araya getirerek sistemleri analiz eder.
Bir bilgisayarın işleyişi ile insan beyninin nasıl çalıştığını; iletişim, geri bildirim ve kontrol gibi ortak ilkeler üzerinden karşılaştırmalı biçimde inceler. Nihai amacı ise, makineler ile canlı organizmalar arasındaki benzerlikleri daha açık biçimde kavramaktır.
Stafford Beer, sibernetik ilkeleri yönetim alanına uyarlayan öncü isimlerden biriydi. Beer için Şili’den gelen bu davet son derece cazipti. Sonucunda Flores, ona sibernetik temelli yönetim fikirlerini uygulama fırsatı sunuyordu. 4 Kasım 1971’de, Allende hükümetinin birinci yıl dönümünde Şili’ye ulaştı.
Beer, Flores’un oluşturduğu küçük bir Şilili ekiple çalışmaya başladı. Devletleştirilen ve hızla büyüyen sanayi sektöründeki yönetim sorunlarını inceledi. Bu çalışmaların somut sonucu, sanayi ekonomisi için bir “ön bilgi ve kontrol sistemi” olarak tasarlanan Cyberstride Projesi oldu.
Cybersyn Projesi Neden Başarılı Olmadı?
Cyberstride, Beer’in daha önce geliştirdiği “Özgürlük Makinesi” fikrine dayanıyordu. Amaç, bürokratik gecikmeleri aşmak, neredeyse gerçek zamanlı bilgi akışıyla uzmanlığa dayalı hızlı kararlar alabilen bir yönetim yapısı kurmaktı. Tasarım, devlet işletmelerinden günlük veri toplayan ve bu verileri merkezi bir kontrol odasında işleyerek ekonomik öngörüler üreten bir bilgisayar sistemini içeriyordu.
Ancak ciddi bir teknik kısıt vardı. Şili’nin elinde yalnızca sınırlı sayıda ana bilgisayar vardı ve Beer’e sadece biri tahsis edildi.. Bu nedenle çözüm, tek bir ana bilgisayara bağlı bir iletişim ağı kurmak oldu. Devletin deposunda atıl durumda bulunan yüzlerce teleks makinesi sayesinde, ithalata gerek kalmadan ağın kurulması mümkün hâle geldi.
Cybersyn, başlangıçta üç ana bileşenden oluşuyordu: teleks ağı (Cybernet), istatistik yazılımı (Cyberstride) ve ekonomik simülatör (CHECO). Ancak zamanla projenin merkezine dördüncü bir unsur yerleşti: operasyon odası.
Allende’nin Son Yılı
1972’de Cybersyn çalışmaları sürerken, ekimdeki ulusal kamyoncu grevi hükümet için bir kırılma noktası oldu. Kriz sırasında Allende hükümeti, Cybersyn için kurulan teleks ağını ülke çapında kullanarak yakıt, hammadde ve ulaşımı yönetti.. Bu ağ, hükümetin grevi atlatmasında önemli rol oynadı.
Ancak grev, hükümeti sürekli savunmada kalmaya zorladı. Bu süreçte, Cybersyn’in enflasyon, kredi sıkıntısı ve siyasal gerilim gibi sorunları çözmeye yetmeyeceği anlaşıldı. Böylece teknolojiye duyulan büyük beklentiler, darbe ihtimali karşısında onun sınırlarını fark eden daha gerçekçi bir bakışa dönüştü.
Sonuç olarak
Ağustos 1973’teki ikinci kamyoncu grevinde hükümet, Cybersyn’in teleks ağını yeniden kullanarak kaynakları ve ulaşımı yönetti. Ancak fiziksel saldırıları ve artan şiddeti engelleyemedi. Ülke hızla çatışmaya sürüklenirken Allende, Cybersyn operasyon odasını başkanlık sarayına taşıtmak istedi. Bu plan hayata geçemeden, birkaç gün sonra askeri darbe Şili’nin sosyalist deneyimini sona erdirdi.
Başkanlık sarayı bombalanırken, Allende ülkeye son radyo konuşmasını yaptı ve aynı gün kendi canına kıydı. Fernando Flores, Pinochet iktidara geldikten sonra üç yıl hapis yattı. Stafford Beer, 2002’deki ölümüne kadar sibernetik hakkında ders vermeye devam etti.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- From Cybersyn to Social Synthesis: Designing a Revolution. Yayınlanma tarihi: 5 Kasım 2023. Kaynak site: Sciencetec Daily. Bağlantı: From Cybersyn to Social Synthesis: Designing a Revolution
- Project Cybersyn: Chile’s Radical Experiment in Cybernetic Socialism. Kaynak site: The MIT Reader. Bağlantı: Project Cybersyn: Chile’s Radical Experiment in Cybernetic Socialism
Matematiksel
