Eğer doğuya giden uçuşunuzun, batıya yaptığınız dönüş yolculuğundan daha kısa sürdüğünü fark ettiyseniz, bunu hayal etmiyorsunuz. Bu fark oldukça gerçektir ve bilim, meteoroloji ile stratejik uçuş planlamasının etkileyici bir birleşiminden kaynaklanır.
Dünya, ekvatorda saatte yaklaşık 1.670 kilometre (yaklaşık 1.040 mil) hızla batıdan doğuya döner. Uçaklar bu dönüşten doğrudan bir hız kazanmasa da, bu hareket atmosferdeki hava akımlarını önemli ölçüde şekillendirir.
Özellikle yüksek irtifalarda oluşan bu akımlar, uçuş rotalarının planlanmasında kritik rol oynar. Rüzgârın yönüne bağlı olarak uçak ya desteklenir ya da karşı koyan bir akımla karşılaşır. Bu da uçuş süresinin kısalmasına ya da uzamasına neden olur. Doğu yönlü uçuşların genellikle daha kısa sürmesinin temel nedeni jet akımlarının etkisidir.
Jet Akımları Nedir?
Jet akımları, atmosferde yüksek hızla hareket eden dar hava akımlarıdır. Genellikle tropopoz adı verilen yüksek irtifa seviyesinde bulunurlar ve dünya genelinde batıdan doğuya doğru eserler.
Hem Kuzey hem de Güney Yarımküre’de birer kutupsal jet akımı vardır. Bu akımlar, yaklaşık 9.000 metre yükseklikte bulunur ve ortalama saatte 180 kilometre hızla ilerler. Ancak zaman zaman çok daha yüksek hızlara ulaşabilirler. Ekvatora daha yakın bölgelerde ise daha yüksek irtifada bulunan, ancak daha zayıf olan subtropikal jet akımları yer alır.
Kuzey Yarımküre’deki jet akımı, Kuzey Amerika, Avrupa ve Asya’nın orta ve kuzey kesimleri üzerinden geçer. Güney Yarımküre’deki ise çoğunlukla Antarktika çevresinde dolaşır. Transatlantik ve transpasifik uçuşlarda havayolları, rota planlaması yaparken kutupsal jet akımlarından yararlanır. Bu sayede doğuya yapılan uçuşlarda rüzgârın itici gücü kullanılarak hem zaman hem de yakıt tasarrufu sağlanır.
Jet Akımları Uçak Gidiş Dönüş Süresini Nasıl Etkiler?
Pilotlar uçak hızını iki farklı şekilde ölçer. İlki hava hızıdır; yani uçağın içinden hissedilen rüzgârın hızını ifade eder. İkincisi ise yer hızıdır; uçağın yeryüzüne göre ne kadar hızlı ilerlediğini gösterir. Jet akımı içinde uçarken hava hızı genellikle sabit kalırken, çevredeki hava hareket ettiği için yer hızı önemli ölçüde değişebilir.
Hawaii yönüne yapılan uçuşta hava hızı saatte yaklaşık 904 kilometredir. Ancak jet akımı uçağa karşı yönde eserek saatte 225 kilometrelik bir karşı rüzgâr oluşturur. Bu durumda uçağın yer hızı yaklaşık 679 kilometreye düşer.
Hawaii’den New Jersey yönüne yapılan dönüş uçuşunda ise rüzgâr arkadan eser ve uçağı ileri doğru destekler. Hava hızı yine aynı kalmasına rağmen, saatte 225 kilometrelik bu arka rüzgâr sayesinde uçağın yer hızı yaklaşık 1.130 kilometreye ulaşır. Bu durumu, bir nehirde akıntıya karşı ya da akıntı yönünde kürek çekmeye benzetebilirsiniz. Uçaklar için de temel prensip aynıdır.
Pilotlar uçuş rotalarını planlarken genellikle hava tahminlerinden yararlanarak jet akımlarının konumunu belirler. Doğudan batıya yapılan uçuşlarda, jet akımının uçağa karşı eserek olumsuz bir karşı rüzgâr oluşturmasını önleyecek rotalar tercih edilir.
Batıdan doğuya yapılan uçuşlarda ise jet akımından faydalanacak şekilde planlama yapılır. Böylece arkadan esen rüzgârın desteğiyle uçuş daha hızlı gerçekleşir. Doğru planlama aynı zamanda yakıt tasarrufu da sağlar. Tokyo’dan Los Angeles’a yapılan bir uçuş, jet akımını arkasına aldığında yaklaşık 10 saat 5 dakika sürer. Ancak, aynı rota ters yönde uçulduğunda süre 11 saat 40 dakikaya kadar uzayabilir.
Dünyanın Dönüşü İle Uçak Gidiş Dönüş Süresi Arasındaki İlişki Nedir?
Dünya’nın dönüşü ile uçakların gidiş-dönüş süreleri arasında doğrudan bir ilişki yoktur. Bu, sıkça yanlış anlaşılan bir konudur. Dünya kendi ekseni etrafında batıdan doğuya döner; ancak bu hareket uçuş sürelerini doğrudan etkilemez.
Çünkü atmosfer de Dünya ile birlikte hareket eder ve uçaklar bu hareketli hava kütlesi içinde ilerler. Bununla birlikte, Dünya’nın dönüşü olmasaydı Coriolis etkisi ve buna bağlı olarak jet akımları oluşmazdı.
Özetle, jet akımları ile Dünya’nın dönüşünün birleşik etkisi, doğuya yapılan uçuşların genellikle daha kısa sürmesine; batıya yapılanların ise biraz daha uzun olmasına neden olur. Bu yüzden bir dahaki doğu yönlü uçuşunuz planlanandan erken indiğinde, bunun şans değil; doğru planlama ve doğa yasalarının bir sonucu olduğunu hatırlayabilirsiniz.
Kaynaklar ve ileri okumalar
- Why does it take longer to fly from east to west on an airplane?. Yayınlanma tarihi: 25 Ocak 2021. Kaynak site: Conversation. Bağlantı: https://doi.org/10.64628/AAI.d59uxpvg5
- Archer, Cristina & Caldeira, Ken. (2008). Historical trends in the jet streams. Geophysical Research Letters – GEOPHYS RES LETT. 35. 10.1029/2008GL033614.
- Ren, Xuejuan & Zhang, Yaocun & Xiang, Yang. (2008). Connections between wintertime jet stream variability. Oceanic surface heating, and transient eddy activity in the North Pacific. Journal of Geophysical Research (Atmospheres). 113. 21119-. 10.1029/2007JD009464.
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
