Unutkan birini tanımlarken sıkça “balık hafızalı” deyimini kullanırız. Pek çok kişi, balıkların yalnızca 3–5 ya da en fazla 7 saniyelik bir hafızaya sahip olduğuna inanır. Oysa bu iddiayı destekleyen herhangi bir bilimsel kanıt bulunmamaktadır. Hatta aksine, bazı araştırmalar balıkların basit düzeyde matematiksel yeteneklere sahip olabileceğini göstermektedir.
Hayvanların duyarlılığı, bilişsel yetenekleri ve bilinç düzeyleri yüzyıllardır biyologlar arasında tartışma konusudur. Hayvanlar neyi algılar, ne hisseder ve neyi bilir?
Bu soruların yanıtları hâlâ tam anlamıyla netleşmemişken, konu balıklar olduğunda bilgilerimiz çok daha sınırlıdır. Balıklar, farklı yaşam alanlarında çok çeşitli şekillerde evrimleşmiştir. Buna bağlı olarak duyusal sistemleri de oldukça farklı yönlerde gelişmiştir.
Balık Hafızası Konusunda Neler Biliyoruz?
Bilimsel literatür, balıkların etkileyici öğrenme kapasitelerine sahip olduğunu açıkça göstermektedir. Hatta bazı görevlerde farelerden ve primatlardan bile daha başarılı olabildikleri görülmüştür. Bu öğrenme yeteneklerini de son derece karmaşık davranışları desteklemek için kullanırlar.
Örneğin pek çok balık türü, zihinsel haritalara dayanarak karmaşık yön bulma görevlerini yerine getirir. Bazıları, geçmişte hangi balığın hangisini yendiğini gözlemleyip hatırlayarak, diğer balıklarla girişeceği bir kavganın sonucunu öngörür.
Bazı balıklar doğada alet yapar ve kullanır. Örneğin benekli dişli balıklar midye kabuklarını açmak için taşlardan yararlanır. Atlantik morinası gibi bazı türler ise esaret altında yeni aletler keşfeder.
Ayrıca farklı balık türleri arasında işbirliği örnekleri de vardır. Avlanma sırasında mürenlerle orfozların birlikte hareket etmesi, yırtıcı denetimi sırasında dikenli balıklar ile lepisteslerin eşgüdüm sağlaması ya da temizlik balıklarının diğer balıkları parazitlerden arındırması, balıkların sosyal ve bilişsel açıdan ne kadar gelişmiş olabildiğini gösteren çarpıcı örneklerdir.
Balıklar Temel Matematiksel İşlemleri Yapabiliyor!
Balıkların nispeten daha küçük beyinleri göz önüne alındığında, genel olarak sürüngenler, kuşlar ve memelilerden daha zayıf bilişsel yeteneklere sahip olduklarını düşünme eğilimindeyiz. Ancak son çalışmaya göre, bu hayvanlar temel matematik öğrenme yeteneği de sergiliyorlar.
Balıklar insanlar gibi matematik yapmaz, ancak bazı türlerin basit aritmetik işlemleri öğrenebildiği gösterilmiştir. Almanya’daki Bonn Üniversitesi’nden araştırmacılar, çiklit balıkları ve vatozların, beşe kadar olan nesne gruplarıyla çalışırken bire bir toplama ve çıkarma yapabildiğini ortaya koydu. Deneylerde balıklar, mavi rengin “bir ekle”, sarı rengin ise “bir çıkar” anlamına geldiğini öğrenerek doğru nesne grubunu seçtiklerinde ödüllendirildi.
Daha da çarpıcı olan, balıkların daha önce hiç karşılaşmadıkları “3 + 1” ve “3 − 1” gibi işlemleri de doğru biçimde yapabilmesiydi. Bu bulgular, balıkların bilişsel yeteneklerinin sanılandan çok daha gelişmiş olduğunu gösteriyor.
Bilim insanları, bu balıkların neden hesaplama yapabildiğini henüz bilmiyor. Çünkü avlanma, çiftleşme ya da üreme davranışlarının hiçbiri, böyle bir yeteneğin gerekli olduğuna işaret etmiyor.
Palyaço balıkları, belki de en çok parlak beyaz çizgileriyle tanınır. Görünüşe göre bu desenlere dikkat eden yalnızca biz değiliz. Yeni bir araştırma, palyaço balıklarının diğer bireylerdeki beyaz çizgi sayısını fark ettiğini gösteriyor. Bu da, karşılarındaki balığı tanımak için ilkel düzeyde sayma becerileri kullanabildiklerine işaret ediyor.
Çalışma, palyaço balıklarının diğer balıkların üzerindeki çizgileri üçe kadar sayabildiğini öne sürüyor. Bunu yaparak da, yuvaları ve sosyal düzenleri için en büyük tehdidi oluşturabilecek bireyleri ayırt edebiliyorlar.
Sonuç Olarak;
Basit aritmetik beceriler, pek çok hayvan türünde iyi biçimde belgelenmiştir. Güvercinler, Afrika gri papağanları, arılar, şempanzeler, orangutanlar ve başka birçok hayvan, pratik düzeyde sayma yeteneği sergileyebilmiştir. Ayrıca bazı çalışmalar, bu hayvanların öğe sayısı sınırlı olduğunda, daha az ya da daha çok nesne içeren grupları ayırt edebildiklerini göstermektedir.
Tüm bu araştırmalar, balıkların da sandığımızdan çok daha zeki canlılar olduğunu ortaya koyuyor. Kısacası, soframızdan eksik etmediğimiz balıklara karşı bakış açımızı gözden geçirmenin zamanı gelmiş olabilir.
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Do goldfish really have a 3-second memory?; Yaınlanma tarihi: 22 Mayıs 2021; Bağlantı: https://www.livescience.com
- Newport, C., Wallis, G., Reshitnyk, Y. et al. Discrimination of human faces by archerfish. Toxotes chatareus). Sci Rep 6, 27523 (2016). https://doi.org/10.1038/srep27523
- Hayashi K, Locke NJM, Laudet V. Counting Nemo: anemonefish Amphiprion ocellaris identify species by number of white bars. J Exp Biol. 2024 Jan 15;227(2):jeb246357. doi: 10.1242/jeb.246357. Epub 2024 Feb 1. Erratum in: J Exp Biol. 2024 Mar 15;227(6):jeb247645. doi: 10.1242/jeb.247645. PMID: 38301046.
Size Bir Mesajımız Var!
Matematiksel, matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.
Matematiksel
