
Michael Faraday, modern fiziğin gelişiminde önemli rol oynayan bilim insanlarından biriydi. Elektrik ve manyetizma üzerine gerçekleştirdiği deneyler, yalnızca yeni teknolojilerin önünü açmakla kalmadı, doğanın işleyişine ilişkin düşüncelerimizi de değiştirdi.
Özellikle elektromanyetik indüksiyon üzerine yaptığı çalışmalar, yıllar sonra Albert Einstein’ın özel görelilik kuramını geliştirirken üzerinde düşündüğü temel problemlerden birine ışık tuttu.
Ancak Faraday’ın bilim dünyasına uzanan yolculuğu hiç de alışılmış değildi. Üniversite eğitimi almamış, bilime ilgisini kendi çabalarıyla geliştirmişti. Buna rağmen merakı ve kendi çabalarıyla edindiği bilgiler sayesinde bilim tarihinin en etkili deneycilerinden birine dönüştü.
Michael Faraday Kimdir?

Michael Faraday, 22 Eylül 1791’de Londra’nın güneyindeki Newington Butts bölgesinde dünyaya geldi. Babası James Faraday demircilik yapıyordu. Ailesinin maddi durumu iyi değildi ve Faraday yalnızca temel düzeyde eğitim alabildi. Ancak küçük yaşlardan itibaren öğrenmeye duyduğu merak, yaşamının yönünü değiştirdi.
Faraday, 14 yaşında George Riebau adlı bir kitap ciltçisinin yanında çıraklığa başladı. Burada çalışırken ciltlemek üzere eline geçen kitapları okumaya başladı. Özellikle kimya ve elektrik konularına ilgi duydu. Okuduklarını daha iyi anlamak için kendi imkânlarıyla basit deneyler gerçekleştirdi.
1812 yılında ünlü kimyager Humphry Davy’nin Londra’daki Kraliyet Enstitüsünde (Royal Institution) verdiği konferanslara katıldı. Konferanslarda tuttuğu notları çizimlerle zenginleştirerek ciltli bir kitap hâline getirdi ve Davy’ye gönderdi. Ayrıca bilimsel araştırmalarda çalışmak istediğini belirtti.

Davy, genç Faraday’ın ilgisinden ve özenli çalışmasından etkilendi. 1813 yılında laboratuvarında bir kadro açılınca onu asistan olarak işe aldı. Böylece Faraday, dönemin önde gelen bilim merkezlerinden birinde çalışma fırsatı buldu.
Faraday Elektrik ile Manyetizma Arasındaki İlişkiyi Nasıl Keşfetti?
19. yüzyılın başlarında bilim insanları elektrik ve manyetizmayı büyük ölçüde birbirinden ayrı olgular olarak inceliyordu. Ancak 1820 yılında Danimarkalı fizikçi Hans Christian Ørsted’in gerçekleştirdiği bir deney, bu iki olgu arasında doğrudan bir ilişki bulunduğunu gösterdi.

Ørsted, elektrik akımı taşıyan bir telin yakınına pusula yerleştirdiğinde pusula iğnesinin yön değiştirdiğini gözlemledi. Bu deney, elektrik akımının çevresinde bir manyetik alan oluşturduğunu ortaya koydu. Keşif, dönemin bilim dünyasında büyük ilgi uyandırdı ve Faraday’ın araştırmalarına yeni bir yön verdi.
Faraday, elektrik akımı manyetik bir etki oluşturuyorsa bu etkileşimden sürekli hareket elde etmenin mümkün olup olmadığını araştırmaya başladı. 1821 yılında geliştirdiği düzenekle bu soruya yanıt buldu.
Deneyinde, elektrik akımı taşıyan bir telin bir mıknatısın çevresinde dönmesini sağladı. Benzer bir düzenekte ise mıknatısın akım taşıyan telin çevresinde hareket ettiğini gösterdi. Böylece elektrik enerjisinin sürekli bir dönme hareketine dönüştürülebileceğini deneysel olarak kanıtladı.
Bu düzenekler günümüzde kullandığımız elektrik motorlarından oldukça farklıydı. Ancak elektrik akımı ile manyetik alan arasındaki etkileşimin mekanik hareket oluşturabileceğini göstermeleri bakımından büyük önem taşıyordu. Faraday’ın çalışmaları, modern elektrik motorlarının gelişimine giden yolda önemli bir adım oldu.
Faraday’ın önünde artık yeni bir soru vardı: Elektrik akımı manyetik etki oluşturuyorsa, manyetizma da elektrik akımı üretebilir miydi?
En Büyük Keşfi: Elektromanyetik İndüksiyon
Faraday, 1831 yılında gerçekleştirdiği bir deneyde demir bir halkanın iki tarafına ayrı tel bobinleri sardı. Bobinlerden birini pile, diğerini ise elektrik akımını algılayan bir ölçüm cihazına bağladı. İlk bobinden akım geçirmeye başladığında ölçüm cihazının ibresi kısa süreliğine saptı. Akım sabit kaldığında ibre eski konumuna döndü. Faraday akımı kestiğinde ise ibre ters yönde hareket etti.

Bu sonuç dikkat çekiciydi. İki bobin arasında doğrudan bir elektrik bağlantısı bulunmuyordu. Buna rağmen birinci bobindeki akımın değişmesi, ikinci bobinde elektriksel bir etki oluşturuyordu.
Faraday daha sonra bir mıknatısı tel bobinin içine sokup çıkararak benzer bir sonuç elde etti. Mıknatıs hareket ederken bobinden akım geçiyor, mıknatıs durduğunda akım kesiliyordu. Böylece elektrik akımı üretmek için mıknatısın varlığının tek başına yeterli olmadığını, manyetik akının değişmesi gerektiğini gösterdi.
Elektromanyetik indüksiyon adını verdiğimiz bu olay, bir devreden geçen manyetik akı değiştiğinde devrede elektromotor kuvvet oluşmasıdır. Bugün bu ilişkiyi Faraday yasasıyla ifade ediyoruz: ε = −dΦB/dt
Burada ε elektromotor kuvveti, ΦB manyetik akıyı, t ise zamanı gösterir. Eksi işareti, indüklenen etkinin manyetik akıdaki değişime karşı koyacak yönde olduğunu belirten Lenz yasasından kaynaklanır.
Faraday’ın keşfi, modern elektrik jeneratörlerinin gelişmesine temel oluşturdu. Günümüzde hidroelektrik, rüzgâr ve termik santrallerde türbinler jeneratörleri döndürür. Bu hareket sonucunda bobinlerden geçen manyetik akı değişir ve elektrik enerjisi elde edilir.
1831’de laboratuvarında gözlemlediği bu olay, bugün kullandığımız elektriğin büyük bölümünü üretmemizi sağlayan teknolojilerin temelinde yer alıyor.
Faraday’ın Keşfi Einstein’ı Nasıl Etkiledi?
Faraday’ın elektromanyetik indüksiyon deneyleri, yalnızca elektrik üretiminin temelini oluşturmadı. Bu çalışmalar, yaklaşık 75 yıl sonra Albert Einstein’ın özel görelilik kuramını geliştirirken üzerinde düşündüğü önemli bir fizik problemine de ışık tuttu.
Bir mıknatısı iletken bir bobine yaklaştırdığımızda bobinde elektrik akımı oluşur. Peki mıknatısı sabit tutup bobini hareket ettirirsek ne olur? Uygun koşullarda yine aynı sonucu elde ederiz. Her iki durumda da belirleyici olan, mıknatıs ile iletken arasındaki göreli harekettir.
Ancak 19. yüzyılın elektromanyetizma kuramı bu iki durumu farklı biçimlerde açıklıyordu. Mıknatıs hareket ettiğinde değişen manyetik alan bir elektrik alanı oluştururken, iletken hareket ettiğinde içindeki elektrik yükleri manyetik kuvvetin etkisiyle hareket ediyordu.
Einstein bu farklılığa dikkat çekti. 1905 yılında yayımladığı Hareketli Cisimlerin Elektrodinamiği Üzerine başlıklı makalesine, mıknatıs ile iletken arasındaki hareketi ele alarak başladı. Gözlenen sonuç yalnızca bu iki cismin birbirine göre hareketine bağlıyken açıklamaların neden farklı olduğunu sorguladı.
Einstein, yıllar sonra Faraday’ın elektromanyetik indüksiyonuna ilişkin bu düşüncenin özel görelilik kuramını geliştirirken kendisine yol gösterdiğini belirtti.
Faraday’ın bilim tarihindeki etkisi bununla sınırlı kalmadı. Elektroliz yasalarını ortaya koydu, manyetik alanın ışığın kutuplanması üzerindeki etkisini keşfetti ve kimya alanında önemli çalışmalar gerçekleştirdi. 25 Ağustos 1867’de hayatını kaybettiğinde ardında modern fizik ve teknolojinin gelişimini derinden etkileyen bir bilimsel miras bıraktı.
Okuma Önerisi:
Kaynaklar ve ileri okumalar:
- Michael Faraday: A True Scientific Hero Behind Electromagnetism. Yayınlanma tarihi: 10 Haziran 2020. Kaynak site: Interesting Engineering. Bağlantı: Michael Faraday: A True Scientific Hero Behind Electromagnetism
- 71 years earlier, this scientist beat Einstein to relativity. Yayınlanma tarihi: 28 Haziran 2023. Kaynak site: Big Think. Bağlantı: 71 years earlier, this scientist beat Einstein to relativity
Matematiksel



