Kutup Yıldızı Neden Bu Kadar Önemlidir?

Kutup Yıldızı, Kuzey Yıldızı, Demirkazık veya Polaris, gökyüzü meraklılarının en çok bildiği yıldızlardan biridir. Bu yıldız bize en yakın yıldız değildir. Ayrıca gece gökyüzündeki en parlak yıldız da değildir. Ancak kültürel, bilimsel ve navigasyon açısından son yüzyılların en önemli yıldızlarından biridir. Bunun nedeni, gökyüzünün tamamı onun etrafında dönerken yerinde sabit kalmasıdır.

Gece gökyüzünün en parlak yıldız Sirius. Kutup Yıldızı ise gökyüzündeki en parlak 49. yıldız. Bu yıldız Dünya’dan yaklaşık 430 ışık yılı uzaklıkta olan ve Küçük Ayı takımyıldızının bir parçası. Bu yıldızın Kutup Yıldızı olarak isimlendirilmesinin nedeni de, gökyüzündeki konumunun neredeyse Kuzey Kutbu’nun tam üzerinde olması. Ancak bilmenizi önerdiklerimiz bundan biraz daha fazlası.

Gökyüzünde Kutup yıldızını bulmak çok kolaydır. Kutup yıldızı, Küçük Ayı’nın bir üyesidir. Bu takımyıldız da Büyük Ayı gibi bir kepçeye ya da cezveye benzetilir. Ancak kepçeyi oluşturan bazı yıldızlar sönük olduğundan bu takımyıldızı seçmek bazen zor olabilir.

Kuzeye doğru daha fazla yol alırsanız Kutup Yıldızı gece göğün daha yüksek kısımlarına tırmanır. Nihayet Kuzey Kutbu’na vardığınızda tepenizde durur. Gece gökyüzünde ona baktığınız zaman bilmelisiniz ki aslında gördüğümüz ortak bir kütle merkezinin etrafında dönen üç yıldızdır. Bu üçlünün başlıca yıldızı olan Kutup Yıldızı A, Güneş’ten 6 kat daha fazla bir kütleye sahip dev bir yıldızdır. Ona eşlik eden diğer iki yıldız ise cüce yıldızlardır. Kutup Yıldızı Güneş’ten 2500 kat daha parlaktır. Ayrıca güneşten yaklaşık 40 kat daha büyük bir çapa sahiptir. Belirgin varlığı da, bazı insanların yanlışlıkla onu gökyüzündeki en parlak yıldız olarak düşünmesine neden olmuştur.

Kutup Yıldızı Neden Sabittir?

Kutup Yıldızı’ndan gelen ışık tek bir yıldız gibi görünse de aslında üçlü bir sistemden geliyor. Polaris AB ve Polaris B olarak bilinen sarı-beyaz cüce bileşenler, sistemin ana yıldızı Polaris A’dan sırasıyla 3,2 milyar kilometre ve 400 milyar kilometre mesafede.

Bir gün boyunca tüm gökyüzü doğudan batıya doğru hareket ediyormuş gibi gözükür. Aslında gökcisimlerinden biri Dünya’nın ekseni etrafındaki dönüşünden kaynaklanan bu hareketi yapmaz. En azından çıplak gözle bunu fark edemeyiz. İşte bu gökcismi Dünya’nın dönme ekseni doğrultusunda yer alan Kutup Yıldızı’dır. Gerçekten de yıl boyunca gökyüzünde sabit bir noktada kalır, hareket etmez ve doğup batmaz. Sürekli olarak kuzey ufkunun üstünde yer alır.

Polaris, manyetik bir pusuladan daha sabittir ve bu nedenle nesiller boyunca Kuzey Yarımküre’de navigasyon ve yön bulma tekniklerinin bir parçası olmuştur. Bu yıldızı gösteren bir tasvir.

Türk mitolojisinde bu yıldız gökyüzünü bir arada tutan bir çivi olarak düşünülmüştür. Demirkazık adı da buradan gelmektedir. Gezegenimiz kendi ekseni çevresinde dönerken gökyüzündeki her şey onun çevresinde dönüyor gibi görünür. Bir fotoğraf makinesini ona çevirip gece boyunca fotoğraf çekerseniz yıldızların onun çevresinde dairesel çizgiler çizdiğini görürsünüz. Örnek olarak yazının kapak görseline göz atabilirsiniz.

Kutup Yıldızı Hangi Yönü Gösterir?

Polaris, ilk olarak MÖ 85 ile 165 yılları arasında yaşayan gökbilimci Claudius Ptolemy tarafından çizilmiştir. Yıldızın göksel Kuzey Kutbu’na yakın konumu, sonunda gezginler için de yararlı hale gelmiştir. Kuzey yarımkürede nerede olursanız olun Kutup Yıldızı’na bakıyorsanız yönünüzü kuzeye dönmüşsünüz demektir. Bu açıdan bir pusuladan daha kusursuzdur ancak yine de tam kuzeyde değildir. Kuzey’deki dönüş ekseni ile Kuzey Yıldızı arasında 0,7 derecelik bir uzaklık, Ay’ın genişliğinin yaklaşık iki katı bir mesafe vardır.

Güneş ve Ay’ın kütle çekimi kuvvetlerinden etkilenen Dünya, bir topacın dönüşündeki yalpalaması gibi hareket ediyor. Bu yalpalama yaklaşık 25.771 yıllık bir presesyon hareketi oluşturuyor.

Üstelik her zaman bizim Kuzey Yıldızı’mız olarak da kalmayacaktır. Dünya’nın ekseni Ay ve Güneş’in çekim gücünden dışarı doğru yalpaladıkça Kutup yıldızı artık kuzeyi göstermeyecektir. Aslında yıldızın konumu geçmişte farklıydı ve gelecekte de değişecek. Aslına bakarsanız, farklı yıldızlar farklı zamanlarda Kuzey Yıldızı olmuştur. Örneğin, Draco takımyıldızındaki Thuban yıldızı, eski Mısır’ın Piramit inşaatçıları döneminde, MÖ 2600 civarında Kuzey Yıldızıydı.

Ancak Dünya’nın tek bir yalpalama hareketi bile 25.800 yıl aldığından, bu hafta sonu doğada yürüyüş yapacaksanız Kutup Yıldızı’nın kılavuzluğuna güvenebilirsiniz.


Okuma Önerisi:


Kaynaklar ve İleri Okumalar:


Dip Not:

Matematiksel, 2015 yılından beri yayında olan ve Türkiye’de matematiğe karşı duyulan önyargıyı azaltmak ve ilgiyi arttırmak amacıyla kurulmuş bir platformdur. Sitemizde, öncelikli olarak matematik ile ilgili yazılar yer almaktadır. Ancak bilimin bütünsel yapısı itibari ile diğer bilim dalları ile ilgili konular da ilerleyen yıllarda sitemize dahil edilmiştir. Bu sitenin tek kazancı sizlere göstermek zorunda kaldığımız reklamlardır. Yüksek okunurluk düzeyine sahip bir web sitesi barındırmak ne yazık ki günümüzde oldukça masraflıdır. Bu konuda bizi anlayacağınızı umuyoruz. Ayrıca yazımızı paylaşarak da büyümemize destek olabilirsiniz. Matematik ile kalalım, bilim ile kalalım.

Matematiksel

Sibel Çağlar

Merhabalar. Matematik öğretmeni olarak başladığım hayatıma 2016 yılında kurduğum matematiksel.org web sitesinde içerikler üreterek devam ediyorum. Matematiğin aydınlık yüzünü paylaşıyorum. Amacım matematiğin hayattan kopuk olmadığını kanıtlamaktı. Devamında ekip arkadaşlarımın da dahil olması ile kocaman bir aile olduk. Amacımıza da kısmen ulaştık. Yolumuz daha uzun ama kesinlikle çok keyifli.
Başa dön tuşu